Γιατί (δεν) σιωπούν οι πνευματικοί άνθρωποι;

Μ’ από την κόλασή μου στο φωνάζω: εικόνα σου είμαι, κοινωνία, και σου μοιάζω.

ΓΑΛΑΤΕΙΑ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ, Αμαρτωλό (1933)

Η εργαλειοποίηση των πνευματικών ανθρώπων στην πολιτική σκηνή του τόπου πάει τόσο πίσω στον χρόνο όσο και η εξιδανίκευσή τους. Στο συλλογικό μας φαντασιακό ένας κατά τεκμήριο σοφός λαός που ποτέ δεν κάνει λάθη αλλά πάντοτε τον… πουλάνε – «δυστυχισμένε μου λαέ, καλέ και αγαπημένε· πάντα ευκολόπιστε και πάντα προδομένε» είναι, όχι τυχαία, ένα από τα πιο γνωστά αποφθέγματα του Διονύσιου Σολωμού -, ακούει με σεβασμό τους πνευματικούς του ανθρώπους, όποτε οι τελευταίοι φιλοτιμούνται να εκφέρουν τη γνώμη τους (όχι συχνά, πρώτον διότι είναι μια γνώμη που εκφέρουν ύστερα από πολύχρονη στοχαστική βάσανο και δεύτερον διότι είναι μια γνώμη βαρύνουσα σαν πολύτιμος λίθος). Inreallife, που λέμε και στα χωριά μας, ο σεβασμός αυτός ήταν σχεδόν πάντοτε ετεροχρονισμένος: έπειτα από τη μετεγκατάσταση του πνευματικού ανθρώπου στους επουράνιους λειμώνες κι αφού πρώτα η καταξίωσή του είχε εισαχθεί εκ του εξωτερικού, συνήθως με τη μορφή κάποιου ταρατατζούμ βραβείου. Χαρακτηριστική τόσο αυτής της υπεροπτικής πνευματικής στάσης όσο και της πανεθνικής μας υποκρισίας είναι η περίφημη δήλωση του νομπελίστα Γιώργου Σεφέρη στο BBC, τον Μάρτιο του 1969· καταγγέλλει χωρίς περιστροφές τη δικτατορία των συνταγματαρχών – «βλέπω μπροστά μου τον γκρεμό όπου μας οδηγεί η καταπίεση που κάλυψε τον τόπο» – και κλείνει με τη μελαγχολική επωδό: «Τώρα ξαναγυρίζω στη σιωπή μου. Παρακαλώ το Θεό να μη με φέρει άλλη φορά σε παρόμοια ανάγκη να ξαναμιλήσω».

Η αλήθεια είναι πάντως – όσο μπορώ κι εγώ ν’ ανακαλέσω από τις παιδικές μου μνήμες – ότι παλαιότερα, μολονότι για τους πνευματικούς ανθρώπους (τους ζώντες, επιμένω, όχι τους τεθνεώτες) υπήρχε η ίδια σχεδόν άγνοια με τη σημερινή, ο σεβασμός προς το πρόσωπό τους, έστω και με τη μορφή συμπλέγματος κατωτερότητας, ήταν σαφώς μεγαλύτερος. Πάντοτε υπήρχαν ποπ είδωλα τύπου Ντάνου, δύσκολα θα έβρισκες όμως κάποιο που θα αποτολμούσε πριν από τριάντα χρόνια να δηλώσει ότι οδηγήθηκε στην ανάγκη να γράψει – να υπαγορεύσει, για την ακρίβεια – ένα βιβλίο αφού πρώτα στραβώθηκε στο διάβασμα: είχε διαβάσει άλλα… οκτώ. Προκειμένου να φθάσουμε σε αυτό το θαυμαστό σημείο απενοχοποιημένης δημόσιας συμπεριφοράς χρειάστηκε να μεσολαβήσουν τρεις δεκαετίες φροντιστηρίου με την ιδιωτική τηλεόραση και εντατικά ιαματικά λουτρά στη σαχλαμάρα. Σήμερα, σε οποιαδήποτε δημοσκόπηση για τους «αγαπημένους σας συγγραφείς», το μενού των απαντήσεων περιλαμβάνει όσους θυμόμαστε από τα σχολικά μας θρανία συν έναν – δύο του συρμού. Κι επειδή ποτέ δεν πρέπει να λησμονούμε τους αιχμηρούς στίχους της Γαλάτειας Καζαντζάκη, τις ίδιες ακριβώς απαντήσεις δίνουν και οι εκπρόσωποί μας. Δεν είναι ούτε καθαρή σύμπτωση ούτε τροχαίο ατύχημα ότι στον πρωθυπουργικό μας θώκο κάθεται ένας από τους πιο ακαλλιέργητους ευρωπαίους πολιτικούς.

«Γιατί σιωπούν οι πνευματικοί μας άνθρωποι;». Σε αυτήν τη στερεότυπη ερώτηση απαντούσα επί χρόνια πάλι με ερώτηση: «Γιατί; Και αν μιλήσουν, θα το πάρουμε είδηση; Ξέρουμε ποιοι είναι;». Στις μέρες μας όμως, όπου τα social media έδωσαν βήμα στους απανταχού ξερόλες, το ερώτημα συχνά αντιστρέφεται: «Γιατί ομιλούν οι πνευματικοί μας άνθρωποι;». Βεβαίως, αυτό που υπονοείται είναι: «Γιατί ομιλούν πνευματικοί άνθρωποι που δεν έχουν τις ίδιες απόψεις με εμάς;» – και το αναπόφευκτο συμπέρασμα: «Είναι δυνατόν να είναι πνευματικοί άνθρωποι οι άνθρωποι που διαφωνούν με εμάς;». Ο κουρνιαχτός που σηκώθηκε πρόσφατα από τη δημόσια παρέμβαση των 64 προσωπικοτήτων στάθηκε μόνο προσώρας στο περιεχόμενο της παρέμβασης· προχώρησε ολοταχώς στην αποδόμηση των ιδίων. Δύσκολα βγάζεις πνευματικό πιστοποιητικό στα χρόνια του Ντάνου.