Το παν ως ρυθμός

Ενα από τα μεγάλα κείμενα της ευρωπαϊκής κληρονομιάς είναι «Η καταγωγή της τραγωδίας από το πνεύμα της μουσικής» του Νίτσε. Οσο κι αν ο αμφιλεγόμενος έκτοτε φιλόσοφος επεξεργάστηκε θέματα της μεγάλης φιλοσοφικής παράδοσης εκκινώντας από τους προσωκρατικούς και ιδιαίτερα τον Ηράκλειτο, η ιδιοφυΐα του αποτυπώθηκε στο έργο αυτό που επηρέασε σε πλάτος και βάθος κυρίως το παγκόσμιο θέατρο και γέννησε με άλλη ιδιοφυή μορφή, τον Βάγκνερ, που υλοποίησε στο μουσικό τραγικό θέατρο τις ιδέες του Νίτσε, στην προσπάθειά του να αναβιώσει το αρχαίο τραγικό ρίγος ισορροπώντας τη μουσική τής γλώσσας με την ταραχή των παθών.

Εκτοτε και η ποίηση και το θέατρο αλλά συχνά και οι εικαστικές τέχνες, σίγουρα ο χορός και η αρχιτεκτονική, αναζητούν και στη δόμηση και στην έκφραση και στη μέθοδο μουσικά στηρίγματα. Οταν ο Βερλέν έγραφε τον στίχο «πάνω απ’ όλα η μουσική», η φωνή του έφτανε έως τον Σεφέρη, που ένα από τα πλέον διεισδυτικά του δοκίμια αναφέρεται στον Στραβίνσκι. Αφήνω που η νιτσεϊκή προσέγγιση έχει κυριολεκτικά επηρεάσει ολόκληρη γενιά ποιητών μας, από τον Παλαμά και τον Σικελιανό έως τους μεγάλους Ελάσσονες (!), τον Βάρναλη, τον Μαλακάση, τον Χατζόπουλο, τον Πορφύρα, ακόμη και τον Καβάφη και τον Καρυωτάκη. Από τον Ελύτη έως τον Καρούζο οι περισσότεροι ποιητές μας ήταν μελομανείς!

Κανείς δεν πρέπει να ξεχνά πως η αρχαία μεγάλη ποίηση (εκκινώντας από τη Σαπφώ) ήταν λυρική. Αυτή η λυρική κληρονομιά βεβαίως καθόρισε ένα ουσιώδες στοιχείο της τραγικής ποίησης, αφού τα χορικά άσματα (όπου ποιητής και συνάμα συνθέτης ήταν ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής…) συνταίριαζαν τη μεγάλη ποίηση με την ουσία της μουσικής που κυρίως εκκινούσε από τον ήχο της γλώσσας, τον ρυθμό και το μέλος της.

Το δημοτικό μας τραγούδι είναι τραγούδι και κοινή τη μοίρα διαχωρίστηκε ο στίχος από το μέλος, τόσο ώστε υπάρχουν και σοβαροί άνθρωποι δίπλα μας που λατρεύουν τον δημοτικό έμμετρο λόγο και συχνά απεχθάνονται τα… κλαρίνα και τα σαντούρια!

Αντίστροφα (ιδιοτροπίες εποχών γαρ) λατρεύτηκε η ρεμπέτικη μουσική, αλλά ο στίχος της συχνά θεωρήθηκε απλοϊκός. Ο λαϊκός δημιουργός γεννά ταυτόχρονα λόγο και μελωδία.

Οποιος εξάλλου διεισδύσει στον τρόπο δημιουργίας των σολωμικών αποσπασμάτων με τις δεκάδες παραλλαγές των στίχων, θα αντιληφθεί πως ο ποιητής αναζητεί συνεχώς στη γλώσσα τον οικείο ρυθμό και τη συναισθηματική φόρτιση του μέλους για να διατυπώσει το ποιητικό του ζητούμενο.

Δεν μπορεί να εξηγηθεί διαφορετικά πώς στα σχεδιάσματα των «Ελεύθερων πολιορκημένων» γράφει πολλές φορές τον στίχο «ανάκουστος κελαϊδισμός και λιποθυμισμένος» κι όταν τον στέλνει και τυπώνεται αναβαθμίζει τον ερωτικό πόθο σε ψηλότερη και ψιλότερη κλίμακα γράφοντας «ανάκουστος κιλαϊδισμός και λιποθυμισμένος»!

Οταν ο φοβερός εκείνος ίωνας φιλόσοφος, ο Ηράκλειτος, φέρεται να έχει αφήσει κληρονομιά στη σκέψη της ιστορίας των λαών το δόγμα «τα πάντα ρει», όλα ρέουν, το παν είναι ρευστό, άρα το παν συνεχώς αλλάζει, τίποτε δεν μένει σταθερό, πέραν της ίδιας της ροής, η ομόρριζη λέξη στη ροή και στο ρέω είναι ο ρυθμός και ως εκ τούτου ο ρυθμός είναι η κινητήρια δύναμη της ενέργειας του γίγνεσθαι. Γιατί η γένεσις είναι η πιστοποίηση του υπάρχειν. Γίγνεσθαι ας αναγνωσθεί ως εξέλιξη, συνεχής ροή, μεταμόρφωση, μετάπτωση από τη μια μορφή στην άλλη. Εξού και το «γένοιτο» της γραφής.

Αν η σκέψη αυτού του κειμένου έπρεπε να διατρέξει τέτοιες ατραπούς για να φτάσει στην τραγωδία, επ’ ευκαιρία μιας παράστασης, θα το κρίνει ο αναγνώστης.

Ας πάμε λοιπόν στην τραγωδία, και μάλιστα την εντελέστερη και λόγω ουσίας αλλά και δόμησης, την «Ορέστεια» του Αισχύλου, που είναι εξάλλου και ο άξονας της παράστασης που θα σχολιάσω.

Ο μύθος, το μέγιστον πάντων, από τα αριστοτελικά στοιχεία της των πραγμάτων συνθέσεως, έρχεται στην ορχήστρα των αμφιθεάτρων από τα βαθιά σκοτεινά νερά του μύθου, λαϊκού μύθου, κοινόχρηστου, πανάρχαιου και διαρκώς εμπλουτιζόμενου με ήθη, ιδέες, φόβους, ελπίδες των ανθρώπων στη ροή των εποχών.

Οταν η Κλυταιμνήστρα, ο Αγαμέμνων, ο Ορέστης, η Ηλέκτρα, η Κασσάνδρα, αλλά και στον άλλο μεγάλο μύθο των Θηβών ο Οιδίπους, η Αντιγόνη γίνονται ήρωες του τραγικού ιδιώματος, είναι φορτισμένοι ως πρόσωπα από την πορεία τους μέσα σε σκοτεινούς αιώνες. Εξού και η πολυσημία τους καθώς σήμερα είναι τροφοδότες της παγκόσμιας λογοτεχνίας, επιστήμης (κυρίως της ψυχολογίας, της ψυχιατρικής), των εικαστικών τεχνών και του θεάτρου έως τις περιοχές με άλλη παράδοση (Ιαπωνία, Κορέα, Κίνα, Αφρική).

Η ευκαιρία που κινητοποιεί αυτές τις σκέψεις είναι μια παράσταση που έχει τον σημαίνοντα τίτλο «Ερωτος ύβρις».

Η ύβρις είναι το συστατικό στοιχείο της τραγωδίας. Η ύβρις ως έννοια σημαίνει μια αποδόμηση, μια λύση συνεχείας, μια ανατροπή του φυσικού ή του ηθικού νόμου, ακόμη και μια προσβολή των αξιών μιας κοινότητας και συχνά της ανθρωπότητας.

Θυμίζω πως υβρίδιο στη φυσιολογία, τη ζωολογία, τη φυτολογία είναι οι τερατογενέσεις, η ανατροπή κάθε νομοτέλειας. Ακόμη στην αρχική της σημασία η λέξη «θαύμα» είχε αυτή την έννοια, της υπερβολής, της ανατροπής του οικείου, της δυσαναλογίας με το σύνηθες, της εκτρωματικής ενέργειας ή παρουσίας. Η τραγωδία της κλασικής εποχής είχε πάντα ως κύριο θέμα την ύβριν, την παρέκκλιση από το λογικό, το φυσιολογικό και το ηθικό, ακόμη και το ωραίο. Η παιδοκτονία, η πατροκτονία, η συζυγοκτονία, η αιμομιξία, ο φθόνος, η δολοφονία, η απάτη, η προδοσία, η έκθεση νηπίου αλλά και η βλασφημία του θείου και η κατάκτηση ξένου εδάφους είναι υβριστικές ενέργειες. Υβριν πράττει ο Ξέρξης, ύβριν ο Ηρακλής μαινόμενος, ύβριν ο Θησέας εναντίον του Ιππόλυτου, αλλά και η Φαίδρα εναντίον του περιφρονητή του έρωτά της νεαρού Παρθένου, οπαδού της Αρτέμιδος. Υβριν καταλογίζει ο Αισχύλος και στις Ικέτιδες που καταφεύγουν στην Αθήνα για να γλιτώσουν την αιμομιξία, αλλά αρνούνται, όταν πετύχουν άσυλο, τον γάμο ως θεσμό!

Αλλά ας γυρίσουμε στην αρχή. Την καταγωγή του δράματος ως καλλιτεχνικού έργου από το πνεύμα της μουσικής. Η πλατωνική ταυτότητα των τροφίμων της Ακαδημίας του ήταν το «μουσικήν ποίει και εργάζου». Αυτό δεν σημαίνει τη μουσική που ξέρουμε σήμερα ως έναν τομέα των τεχνών. Σημαίνει υπηρεσία των Μουσών. Και όταν κανείς εξετάσει όλες τις τέχνες που είναι όλες ποιήσεις (δηλαδή μορφώματα εκ του μηδενός) είτε λόγου τέχνης είτε εικαστικές είτε ορχηστρικές είτε κατασκευαστικές, θα διαπιστώσει ότι κυριαρχούνται και αναδεικνύονται από την παρουσία του ρυθμού. Ο ρυθμός συνέχει τα σύμπαντα, αρκεί να ρίξει κανείς ένα βλέμμα στους αστερισμούς και στην πορεία ενός φυτού από τον σπόρο στον καρπό, ακόμη (μακριά από δω!) και στον τρόπο που εξελίσσονται μια πυρκαγιά, ένα τσουνάμι και ένας σεισμός. Η περίφημη «ακολουθία» των σεισμολόγων.

Ο σπουδαίος έλληνας μουσικός, βιρτουόζος των κρουστών Νίκος Τουλιάτος μάς αιφνιδίασε εξαίσια μετατοπίζοντας τη δεξιοτεχνία του και στην ανθρώπινη φωνή, στο σώμα και στον ψυχισμό, χωρίς ούτε στιγμή να αποστεί από την τέχνη που γνωρίζει, την ποιητική του ρυθμού.

Επέλεξε αποσπάσματα από την αρχαία τραγωδία, κυρίως μονολόγους, και με άξονα την «Ορέστεια» του Αισχύλου δημιούργησε μια ηχοποιητική παράσταση με κυρίαρχη υποδομή στήριξης σωμάτων, φωνών και συναισθημάτων τους ρυθμούς των κρουστών οργάνων. Ενας βιρτουόζος συνεργάτης του Τουλιάτου, ο Σιμόνε Μοντζέλι, με έναν αξιοθαύμαστο οίστρο σχεδόν οργασμικό συνόδευε συνεχώς σ’ όλη τη διάρκεια του δρωμένου αυτοσχεδιάζοντας πάνω στη ρυθμοποιία του Τουλιάτου, ακολουθώντας ή προκαλώντας το συναίσθημα, την κίνηση και τη φωνή μιας ομάδας ταλαντούχων ηθοποιών με μουσική παιδεία. Τις μεταφράσεις κυρίως από την «Ορέστεια» και την «Αντιγόνη» έκανε η ηθοποιός, μέλος της ομάδας, Αννα Μωραΐτου με γνώμονα το ζητούμενο: τη μουσική καταγωγή του λόγου και τη μουσική συγκρότηση του ψυχισμού.

Ο Τουλιάτος ως μουσικός, σκηνοθέτης και ως έκπληξη ως ηθοποιός (Αγαμέμνων) απέδειξε πως η τέχνη είναι μία και ενιαία, απλώς αναλύεται σε διάφορες μορφές, όπου όμως η ενοποιούσα θεμελιώδης εγγύηση είναι ο ρυθμός.

Ετσι είδαμε στη σκηνή ένα μουσικό, ποιητικό, ορχηστρικό, εικαστικό δρώμενο με εξαίσια δυναμική και οίστρο.

Η παράσταση του Τουλιάτου είναι μάθημα και θα έπρεπε να αποτυπωθεί σε φιλμ ή μαγνητοταινία και να μπει στην εκπαίδευση, κυρίως την καλλιτεχνική εκπαίδευση.

Θα σταθώ στη διδασκαλία κίνησης του Φάνη Καφούσια και στις εικόνες της Λίλιας Αγάθου.

Σε μια τέτοια ισορροπημένη και ευθύβολη ως προς το ζητούμενο παράσταση κάθε συμμέτοχος είναι ισάξιος. Αναφέρω λοιπόν τιμητικά τα ηχοποιητικά και σωματικά στελέχη ενός συνόλου: Ιωάννα Δαρμή, Χοβίκ Καραμπετιάν, Ρένα Κουμπαρούλη, Αναστασία Μαλανδρενιώτη, Μυρσίνη Μορέλλι, Αννα Μωραΐτου, Μαρία Πλυτά, Θάνος Χατζόπουλος, Σωτηρία Χρυσικοπούλου και Νίκος Τουλιάτος!