Η ώρα μηδέν {LF}της Τουρκίας

Στις 15 Οκτωβρίου 1912, οι πόρτες του Αστεροσκοπείου στο Παρίσι άνοιξαν για να εισέλθουν στην κεντρική αίθουσα εκπρόσωποι κρατών, προκειμένου να αποφασίσουν από κοινού την ενοποίηση προσδιορισμού του χρόνου και την άμεση εφαρμογή της. Ώς τότε, οι μετρήσεις και η διάρκεια του χρόνου ορίζονταν από κωδωνοκρουσίες, την κίνηση του Ηλιου, τελάληδες, τοπικές συνήθειες για το φαγητό και τον ύπνο, εκκλησιαστικά ημερολόγια. Με λίγα λόγια, κάθε τόπος είχε τον δικό του χρόνο. Τα ρολόγια δεν έλειπαν: τοποθετημένα σε κεντρικά σημεία πόλεων σήμαιναν επισήμως τα ημίωρα και τις ώρες ώς εκεί όπου έφτανε ο ήχος τους. Πιο πέρα, ο χρόνος ήταν άλλος. Σε σπίτια ευγενών και αστών, κρεμασμένα σε τοίχους ή όρθια, έργα μαστόρων που κληρονομούσαν την τέχνη στους απογόνους τους, τα ρολόγια χτυπούσαν περίπου όπως οι καρδιές και σταματούσαν όπως οι καρδιές που είχαν ξεχάσει ότι χρειάζονταν κούρδισμα. Μία τουλάχιστον γέννηση μεγάλου συγγραφέα έχει σχέση με το οικογενειακό ρολόι. Ο Λόρενς Στερν (1713-1768) στο έργο του «Βίος και γνώμες του Τρίστραμ Σάντυ» αρχίζει την εξιστόρηση του βίου και της πολιτείας του ήρωά του γράφοντας πως, κατά την ερωτική πράξη, η μητέρα του αγέννητου Τρίστραμ ρώτησε τον σύζυγό της αν είχε κουρδίσει το ρολόι, μειώνοντας έτσι την ισχύ της ανδρικής ορμής, με αποτέλεσμα να έρθει στον κόσμο ένα «ανθρωπάριο». Επρόκειτο για ένα γεγονός σε λάθος χρόνο.

Εκατόν πενήντα χρόνια αργότερα, τέτοια γεγονότα ήταν η ώρα να εκλείψουν. Αυτό απαιτούσαν η οικονομία και η πολιτική. Δεν γινόταν να ισχύουν καθυστερήσεις στα δρομολόγια των σιδηροδρόμων, που κυκλοφορούσαν από τη Μόσχα ώς το Βλαδιβοστόκ, από την Αγρια στην Αγριότερη Δύση των ΗΠΑ, από τη μια πόλη της Ευρώπης στην άλλη. Η ακρίβεια αναχωρήσεων και αφίξεων για τις μετακινήσεις στρατευμάτων στην αυτοκρατορία των Αψβούργων και των Ρομανόφ, στη Γερμανία, στη Γαλλία, πρόσφερε αξιοπιστία στις πολιτικές βλέψεις, έγκαιρη αντιμετώπιση εξωτερικών εχθρών και εσωτερικών  εξεγέρσεων. Ο χρονικός προσδιορισμός δρομολογίων ίσχυε για τις ταξιδιωτικές άμαξες στην επαρχία, για τα ιππήλατα τραμ στις πόλεις, για τα μεγάλα πλεούμενα που διέσχιζαν τους ωκεανούς, μεταφέροντας εμπορεύματα από τις αποικίες στις μητροπόλεις, μετανάστες, εκστρατευτικά σώματα. Ομως, δίχως την απόλυτη ακρίβεια στα δρομολόγια των σιδηροδρόμων, τα δυστυχήματα θα ήταν μια καθημερινή καταστροφή. Η ζωή άρχισε λοιπόν να μετριέται σαν διαδρομή τρένου, χωρίς αποκλίσεις: τα ρολόγια ήταν απαραίτητα. Πιασμένα σε αλυσίδες, που εξείχαν από το τσεπάκι του ανδρικού γιλέκου, κρεμασμένα στους θεσπέσιους λαιμούς δεσποινίδων, φορεμένα στον καρπό του χεριού γοήτων, όριζαν χρόνους αναμονής, προσδοκίας, ευτυχίας, αλλά και απογοήτευσης μέχρις αυτοκτονίας.

Ο Ατατούρκ

Δεν ήταν λίγοι εκείνοι που επισήμαναν, κατά τη σύσκεψη στο παρισινό Αστεροσκοπείο, ότι «η τελειοποίησις του προσδιορισμού του χρόνου διά της ενοποιήσεως αυτού είναι βέβαιον ότι θα προκαλέσει εκνευρισμόν εις πλείστας κοινωνίας και ψυχάς», υποχρεωμένες να εγκαταλείψουν τις προ αιώνων παραδόσεις τους, συνδεδεμένες εν πολλοίς με τις «ώρες» της θρησκευτικής πίστης, οπότε «διαταραχαί μέλλουν να εμφανιστούν ιατρικώς και ψυχικώς λίαν προσεχώς». Οι σχετικές έρευνες λανθάνουν, αλλά, αν περιοριστούμε στο συγκεκριμένο έργο του τούρκου συγγραφέα Αχμέτ Χαμντί Τάνπιναρ (1901-1962), η στρατηγική του εκσυγχρονισμού της χώρας του υπό τον Κεμάλ Ατατούρκ προσφέρει ένα παράδειγμα ψυχοσωματικής ανατροπής της αντίληψης του χρόνου, την «επώδυνη είσοδο στη νεωτερικότητα», κατά τους ειδικούς, την υποχρέωση κάθε πολίτη να συγχρονίσει το ρολόι ή τα ρολόγια του με τη δυτική ώρα, σύμφωνα με τις απαιτήσεις ενός δημόσιου οργανισμού, ο οποίος είχε την αρμοδιότητα επιβολής απίθανων προστίμων σε κάθε απείθαρχο. Αυτή την κατάσταση διαταραχής περιγράφει ο αφηγητής Χαϊρί Ιντράλ, ένας καλοκάγαθος, αλλά και πονηρεμένος άνθρωπος, ποντικός στη φάκα με το τυρί του οικογενειακού και κοινωνικού παραδοσιακού περιβάλλοντος, ο οποίος αναζητεί διεξόδους, διαρκώς ανατέλλουσες και διαρκώς δύουσες, ώσπου συναντάει τον Χαλίτ Αγιαρτζί («ρυθμιστής» στα τουρκικά), έναν δαιμόνιο δημόσιο υπάλληλο, που μέσω γνωριμιών συστήνει το Ινστιτούτο Ρύθμισης Ρολογιών. Τότε η ανατολή του απρόβλεπτου, του ταχυδακτυλουργικού, κυριαρχεί και ο Ηλιος μεσουρανεί. Μέχρι τελικής πτώσεως.

Η αφηγηματική δεινότητα του Τάνπιναρ ενσωματώνει τον ρέοντα παιγνιώδη και θυμόσοφο λόγο της βαλκανικής και οθωμανικής κληρονομιάς, την περιρρέουσα ατμόσφαιρα παραμυθιών και αδιάκοπης εναλλαγής ρόλων, ένα περίπλοκο «έτσι είναι, αν και είναι αλλιώς, όπως αλλιώς και αν είναι δίχως να είναι», μια πραγματικότητα φαντασίας, ένα είδος «μαγικού ρεαλισμού» πριν από την ώρα του. Και επειδή ο όρος «μαγικός ρεαλισμός» χρήζει παραδειγμάτων πριν καταλήξουμε επιτέλους σε αποδεκτό προσδιορισμό του, ο επαρκής αναγνώστης θα απολαύσει τον θάνατο της πάμπλουτης, μαγκούφας, γκρινιάρας, στρίγκλας θείας και τη νεκρανάστασή της, με κατάληξη την επάνοδο στο σπίτι της, αφού είχε φάει «μία μπουγάτσα από το πρώτο μαγαζί που συνάντησαν στον δρόμο για να χορτάσει την πείνα της» (σελ. 90-102). Αυτού του είδους το αναπάντεχο και ταυτόχρονα συμβατό με τον ατομικό και δημόσιο χρόνο ξεπηδάει εκεί ακριβώς όπου η προβολή του συνοδεύεται από ευρήματα που το καθιστούν εκκωφαντικό. Ιδού δύο παραδείγματα: «η ζωή ήταν για εμένα ένα επινοημένο παραμύθι με τα χέρια στις τσέπες», «η ηλικιωμένη ηθοποιός κουνούσε την κοιλιά της σαν να γύριζε το φλιτζάνι».

Αναγνώριση εντός {LF}κι εκτός Τουρκίας

Ο Αχμέτ Χαμπτί Τάνπιναρ πέτυχε να εξερευνήσει με παράλογο και σαρδόνιο τρόπο τη μετάβαση της τουρκικής κοινωνίας από τον χρόνο του παρελθόντος σε έναν χρόνο παρόντος που κυνηγάει το μέλλον ενώ κυνηγάει την ουρά του. Πρόκειται για έναν συγγραφέα παγκόσμιας εμβέλειας, άγνωστο δυστυχώς παρ’ ημίν, τον οποίο η πατρίδα του έχει αναγνωρίσει και τιμήσει: βλέπε το Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Κωνσταντινούπολης Τάνπιναρ και το Λογοτεχνικό Μουσείο και Βιβλιοθήκη Αχμέτ Χαμπτί Τάνπιναρ. Ο τάφος του στο νεκροταφείο Ασιγιάν κοσμείται από τους στίχους του συγγραφέα: «Ούτε είμαι εντός του χρόνου/ ούτε απολύτως εκτός αυτού». Η μετάφραση της Στέλλας Χρηστίδου θα πρέπει να έγινε με κόπο, αλλά και με κέφι, έτσι που δημιουργεί την εντύπωση πως η πρωτότυπη γλώσσα είναι η ελληνική.

Αχμέτ Χαμντί Τάνπιναρ
Ινστιτούτο Ρύθμισης Ρολογιών
Μτφ. Στέλλα Χρηστίδου, εκδ. Καστανιώτη, 2019, σελ. 510
Τιμή: 20 ευρώ