Η σοσιαλδημοκρατία στον 21ο αιώνα{CR}

Η αυγή του εικοστού πρώτου αιώνα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως η περίοδος της σοσιαλδημοκρατικής υποχώρησης. Το 2000 συναντούσαμε σοσιαλδημοκρατικά κόμματα στις κυβερνήσεις των δέκα από τα δεκαπέντε κράτη της τότε Ευρωπαϊκής Ενωσης. Σήμερα συμμετέχουν σε μόλις εννέα κυβερνήσεις στα είκοσι οκτώ κράτη-μέλη της ΕΕ. Η επέκταση της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2007-2008 στην Ευρώπη και η συνακόλουθη ύφεση βάθυναν την κρίση των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων. Απέναντι στις βίαιες διακυμάνσεις του παγκόσμιου καπιταλισμού, τα εθνικά κράτη (βασικό πλαίσιο προγραμματισμού της οικονομικής πολιτικής) φάνηκαν ανήμπορα να θωρακίσουν τα συμφέροντα και τα εισοδήματα των πολιτών τους.

Ο κοινωνιολόγος και γνωστός αρθρογράφος Γιώργος Σιακαντάρης δεν συμμερίζεται τη μοιρολατρική παραίτηση που κυριαρχεί σε μεγάλο μέρος της σοσιαλδημοκρατικής οικογένειας. Η σοσιαλδημοκρατία έχει μέλλον, αρκεί βέβαια να ανασυνταχθεί και να αναζητήσει στην πλούσια ιστορική της παράδοση εκείνες τις αρχές που θα της επιτρέψουν να προσαρμοστεί με επιτυχία στο νέο διεθνές περιβάλλον που αναδύεται. Αυτές τις προϋποθέσεις της σοσιαλδημοκρατικής ανασυγκρότησης διερευνά στο νέο του βιβλίο «Το Πρωτείο της Δημοκρατίας».

Στο επίπεδο της ευρωπαϊκής διακυβέρνησης, ο Σιακαντάρης υπογραμμίζει τα όρια του εθνικού κράτους ως εργαλείο προώθησης των σοσιαλδημοκρατικών προταγμάτων. Ο συγγραφέας, θερμός ευρωπαϊστής, δεν κλείνει τα μάτια στις αδυναμίες της ευρωπαϊκής πολιτικής, άλλοτε προνομιακός χώρος της σοσιαλδημοκρατίας. Επισημαίνει την απροθυμία των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων να ασκήσουν κριτική στην τεχνοκρατία των Βρυξελλών προκειμένου να μην ενισχύσουν το ρεύμα του ολοένα αυξανόμενου ευρωσκεπτικισμού. Και δεν κρύβεται όταν επισημαίνει ότι η αποτελεσματική προάσπιση των εθνικών μας συμφερόντων συνεπάγεται μείωση της εθνικής κυριαρχίας με ταυτόχρονη ενίσχυση της πολιτικής νομιμοποίησης και εμβάθυνση της δημοκρατικής λειτουργίας των ευρωπαϊκών θεσμών.

Η νέα ανασφάλεια

Στο επίπεδο της πολιτικής εκπροσώπησης ο Σιακαντάρης τονίζει τη σημασία της συνεννόησης των μεσαίων και των εργατικών στρωμάτων. Πρόκειται για ενδιαφέρουσα παρατήρηση καθώς σήμερα αναδεικνύεται μια νέα οικονομική πραγματικότητα, αυτή της «κοινωνίας 5-75-20». Σχηματικά, το 5% της οικονομικής διαστρωμάτωσης περιλαμβάνει την κορυφή της οικονομικής πυραμίδας, τα κέρδη της οποίας προέρχονται κυρίως από τον χρηματοπιστωτικό τομέα και την εκμετάλλευση περιουσιακών στοιχείων. Το 75% περιλαμβάνει τον κόσμο της μισθωτής εργασίας και των ελεύθερων επαγγελματιών που υφίστανται τις πιέσεις του οικονομικού μετασχηματισμού στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και εντάσσονται στη «νέα ανασφάλεια». Και το υπολειπόμενο 20% αναφέρεται στους πολίτες που βρίσκονται αποκλεισμένοι από την αγορά εργασίας και περιθωριοποιημένοι.

Οι πολιτικοί οικονομολόγοι Τόρμπεν Ιβερσεν και Ντέιβιντ Σόσις στο ιδιαίτερα ενδιαφέρον βιβλίο τους «Democracy and Prosperity» (2019) εισάγουν στη συζήτηση την «καμπύλη του Μεγάλου Γκάτσμπι». Επισημαίνουν ότι η μετάβαση στην οικονομία της γνώσης έχει σημαντικές επιπτώσεις. Η αδυναμία των μεσαίων στρωμάτων να προσαρμοστούν οδηγεί σε περιορισμό της κοινωνικής κινητικότητας και συμπίεση μισθών. Οι κοινωνικές ομάδες αποτραβιούνται στο εσωτερικό τους, η κοινωνική συνοχή αδυνατίζει και στο κενό αυτό εμφιλοχωρεί ο εθνικο-λαϊκισμός.

Ποιες είναι όμως οι πολιτικές που θα αναζωογονήσουν τη σοσιαλδημοκρατία; Σίγουρα όχι αυτές ενός ξεπερασμένου κρατισμού. Ή, όπως εύστοχα το περιγράφει ο οικονομολόγος Φιλίπ Αγκιόν, ένα «παζάρι κεϊνσιανισμού», δηλαδή αναποτελεσματικών παροχών και επιδομάτων. Αντίθετα, πρέπει να εφαρμόσουμε τις πολιτικές του «επιχειρηματικού κράτους», το οποίο δεν πρέπει να συγχέεται με το κράτος των ειδικών συμφερόντων, αλλά είναι αυτό που προωθεί την καινοτομία και δημιουργεί νέες αγορές.

Φιλελεύθεροι και σοσιαλδημοκράτες

Ο Σιακαντάρης ορθά μας υπενθυμίζει ότι η σοσιαλδημοκρατία και ο φιλελευθερισμός αποτελούν «τέκνα της ίδιας φιλοσοφικής μήτρας» (σελ. 70), της πίστης στην ιδέα της προόδου. Δεν είναι τυχαίο ότι στις μέρες μας τα φιλελεύθερα/συντηρητικά κόμματα υφίστανται από κοινού με τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα την πρόκληση του επιθετικού λαϊκισμού των αριστερο-δεξιών πολιτικών άκρων. Οι πρόσφατες ισπανικές εκλογές (με την εκλογική ήττα του Λαϊκού Κόμματος και την εκτίναξη του ακροδεξιού Vox) είναι το πιο πρόσφατο χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Αναμενόμενα λοιπόν για τον συγγραφέα, η σοσιαλδημοκρατία πρέπει να αναδειχθεί «ως τόπος παγκόσμιας συνάντησης μιας οικογένειας αποτελούμενης από σοσιαλδημοκράτες, κεντρώους μεταρρυθμιστές, αριστερούς δημοκράτες και πολιτικά φιλελεύθερους πολίτες, οι οποίοι την εποχή της παγκοσμιοποίησης κινούνται προς τη μεταρρύθμιση συν τη δημοκρατία» (σελ. 327). Σίγουρα φιλόδοξος στόχος, αναμφίβολα όμως ικανός να ανατρέψει τις πολιτικές ισορροπίες, ειδικά σε σκληρά δοκιμαζόμενες χώρες όπως η Ελλάδα όπου η απουσία συναίνεσης και η κυριαρχία του διχαστικού λόγου του λαϊκισμού στέκονται εμπόδια στην ανάταξη της.

Ο ΣΥΡΙΖΑ απέναντι στη σοσιαλδημοκρατία

Ο συγγραφέας αποφεύγει συνειδητά κάθε αναφορά στη χώρα μας. Σίγουρα η επιλογή του δεν υποκρύπτει την παραμικρή διάθεση φυγομαχίας. Αλλωστε ο Σιακαντάρης αντιπροσωπεύει τον σπάνιο στις μέρες μας χαρακτήρα του δημόσιου διανοουμένου, εκείνου δηλαδή του στοχαστή που δεν περιορίζεται στον αυτοαναφορικό περιβάλλον της ακαδημαϊκής ζωής, αλλά παρεμβαίνει δυναμικά στις κοινωνικές διεργασίες. Ενδεχομένως λοιπόν να θέλει να αποφύγει πιθανές παρερμηνείες του έργου του λόγω της συμμετοχής του στην πολιτική ζωή του τόπου.

Παρά ταύτα, ο προσεκτικός αναγνώστης αναπόφευκτα θα οδηγηθεί σε χρήσιμες παρατηρήσεις για το μέλλον της εγχώριας σοσιαλδημοκρατίας και ακόμη για τη συζητούμενη συνάντηση του ΣΥΡΙΖΑ με τη σοσιαλδημοκρατία. Στον βαθμό δε που αναδεικνύεται έντονα η αποστροφή του συγγραφέα για την «Αριστερά του βερμπαλισμού», το πνεύμα του λαϊκισμού και την προσαρμογή της πραγματικότητας στη βούληση, συμπεραίνουμε ότι ο ΣΥΡΙΖΑ τίθεται, σε επίπεδο ρητορικής αλλά και καθημερινής πολιτικής πρακτικής, απέναντι και όχι πλάι στη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία.

Ο Δημήτρης Σκάλκος είναι πολιτικός επιστήμονας. Το βιβλίο του «Ο μίτος της ανάπτυξης» κυκλοφορεί σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις Επίκεντρο

info

Το βιβλίο παρουσιάζεται στις 14/5 (19.30) στον πολυχώρο της Μουσικής Βιβλιοθήκης Λίλιαν Βουδούρη στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Ομιλητές: Νίκος Ανδρουλάκης, ευρωβουλευτής, Γιάννης Βούλγαρης, ομότιμος Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, Τάσος Γιαννίτσης, ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ, πρώην υπουργός, Νίκος Δεμερτζής, Καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας και επικοινωνίας ΕΚΠΑ, Θεόδωρος Μαργαρίτης, μέλος Πολιτικού Συμβουλίου ΚΙΝΑΛ. Συνονιστής: Παύλος Τσίμας

Γιώργος Σιακαντάρης
Το Πρωτείο της Δημοκρατίας
H σοσιαλδημοκρατία μετά τη σοσιαλδημοκρατία
Εκδ. Αλεξάνδρεια, σελ. 348
Τιμή: 16,96 ευρώ