Κυτταρικές θεραπείες

Αναγεννητική ιατρική; Ακούγεται εντυπωσιακό. Τι ακριβώς περιλαμβάνει όμως το «χρυσό» κομμάτι των επιστημονικών ερευνών σε παγκόσμιο επίπεδο; Και πόσο «μέσα» είναι σήμερα η χώρα μας στον ερευνητικό «καμβά» που έχει στηθεί γύρω από την αξιοποίηση των περίφημων βλαστικών κυττάρων και την πιθανή αξιοποίησή τους στο μέλλον για την αντιμετώπιση ενός μεγάλου αριθμού παθήσεων; «Τα τελευταία χρόνια η αναγεννητική ιατρική έχει εισέλθει εντυπωσιακά στην κλινική θεραπευτική μέσω της κυτταρικής θεραπείας και της χρήσης των βλαστικών κυττάρων και φαίνεται ότι έχει τη δυνατότητα να ανταποκριθεί στις προκλήσεις που τίθενται από πλήθος ασθενειών» λέει στα «ΝΕΑ» η Μαρία Ρουμπελάκη, επίκουρη καθηγήτρια Αναπτυξιακής Βιολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

«Τα κύτταρα του σώματός μας παρουσιάζουν την ικανότητα της αναγέννησης, της αντικατάστασης δηλαδή του κατεστραμμένου ή νοσούντος ιστού» αναφέρει η κυρία Ρουμπελάκη. «Ενα παράδειγμα αποτελεί το δέρμα μας, τα κύτταρα του οποίου ανανεώνονται συχνά, ανεξάρτητα από την ηλικία, με στόχο να αποκαταστήσουν διάφορες βλάβες. Εντούτοις, άλλοι ιστοί ή όργανα δεν εμφανίζουν ανάλογη ικανότητα επιδιόρθωσης ή αποκατάστασης» προσθέτει.

Στο εργαστήριο της κ. Ρουμπελάκη, ερευνάται ακριβώς αυτό. Η αναγεννητική ιατρική στοχεύει στην ενσωμάτωση διαφορετικών ερευνητικών πεδίων, όπως η Κυτταρική Βιολογία, η Εμβιομηχανική Ιστών, η Μοριακή Βιολογία και η Νανοϊατρική προσδοκώντας να παράσχει νέα προγνωστικά και θεραπευτικά μέσα, καθώς και νέες λύσεις για την αντιμετώπιση σοβαρών ασθενειών, λέει η ίδια.

Οπως εξηγεί, το ενδιαφέρον έχει πρόσφατα στραφεί στη χρήση βλαστικών ή «πρόδρομων» κυττάρων για την αποκατάσταση βλάβης σε διάφορες νόσους, ιστικές δυσλειτουργίες ή τραυματισμούς. «Η αναγεννητική ιατρική έχει εισαγάγει νέες μεθόδους για την αντικατάσταση ή την αναγέννηση κυττάρων, ιστών ή οργάνων που περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων κυτταρική θεραπεία, χρήση βιοϋλικών νανοϋλικών ή χρήση ικριωμάτων. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιούνται αυτόλογα ή αλλογενή κύτταρα, γενετικά τροποποιημένα κύτταρα, βλαστικά ή πρόδρομα κύτταρα καλλιεργημένα σε ικριώματα», λέει η κ. Ρουμπελάκη. Και εξηγεί ότι η κυτταρική θεραπεία παρουσιάζει πολλά πλεονεκτήματα καθώς είναι λιγότερο επεμβατική μέθοδος, σχετίζεται με μικρότερα ποσοστά θνησιμότητας και νοσηρότητας και επιπλέον μπορεί δυνητικά να αποτελέσει ιδανική θεραπεία επειδή δεν χρειάζεται να πραγματοποιηθεί ολοκληρωτική αντικατάσταση του οργάνου, αλλά μία μικρή ποσότητα κυττάρων με τη χρήση του κατάλληλου βιοϋλικού μπορεί να συντελέσει στην ανάκτηση της λειτουργίας του κατεστραμμένου ιστού.

Ποιο ακριβώς είναι το αντικείμενο της έρευνας που γίνεται στο Πανεπιστήμιο Αθηνών; Οπως αναφέρει η κ. Ρουμπελάκη «μια κατηγορία πρόδρομων κυττάρων είναι τα μεσεγχυματικά στρωματικά/βλαστικά κύτταρα, τα οποία εμφανίζουν τη δυνατότητα της διαφοροποίησης κυρίως σε οστεοκύτταρα, λιποκύτταρα και χονδροκύτταρα και μπορούν να συμβάλλουν στην αποκατάσταση του ιστού, τον οποίο δημιουργούν». «Λόγω αυτών των ιδιοτήτων, τα κύτταρα αυτά φαίνεται να αποτελούν ένα ελκυστικό εργαλείο στο πλαίσιο της εμβιομηχανικής των ιστών και της κυτταρικής θεραπείας. Για πολλά χρόνια ο μυελός των οστών αποτελούσε την πλέον διαδεδομένη πηγή τους. Εκτοτε, έχουν απομονωθεί από διάφορους ιστούς κατά τα διάφορα στάδια της ανάπτυξης και στον ενήλικο, συμπεριλαμβανομένων τον ομφάλιο λώρο, το αμνιακό υγρό και τον λιπώδη ιστό» προσθέτει.

«Με βάση τα παραπάνω η ερευνητική μας ομάδα αξιοποίησε περαιτέρω τα κύτταρα αυτά σε in vivo θεραπευτικές προσεγγίσεις, χρησιμοποιώντας κατάλληλα ζωικά μοντέλα. Πιο συγκεκριμένα, τα αποτελέσματα έχουν δείξει ότι αυτή η κατηγορία των κυττάρων, που ονομάζουμε MSCs, μπορούν να επιταχύνουν την ιστική επιδιόρθωση σε καταστάσεις οξείας ηπατικής ανεπάρκειας με τους παράγοντες που εκκρίνουν, είτε να προωθήσουν την αγγειογένεση in vivo. Επιπλέον, μελετήθηκαν οι ιδιότητές τους που σχετίζονται με την επούλωση τραυμάτων», αναφέρει η κ. Ρουμπελάκη.

Γλωσσάρι
Αναγεννητική Ιατρική
Περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος ερευνητικών πεδίων, όπως Κυτταρική Βιολογία, Εμβιομηχανική Ιστών, Μοριακή Βιολογία και Νανοϊατρική και στοχεύει στην αποκατάσταση κατεστραμμένου ή νοσούντος ιστού ή οργάνου.
Βλαστικά κύτταρα
To βλαστικό κύτταρο (Stem cell) είναι ένα μη εξειδικευμένο κύτταρο που μπορεί να αυτοανανεωθεί (να παράγει πανομοιότυπο κύτταρο με αυτό) και να διαφοροποιηθεί (να μετατραπεί σε διαφοροποιημένα κύτταρα που έχουν συγκεκριμένη λειτουργία).
Μεσεγχυτικά βλαστικά/στρωματικά κύτταρα
Μια κατηγορία προγονικών κυττάρων, τα οποία εμφανίζουν τη δυνατότητα της διαφοροποίησης κυρίως σε οστεοκύτταρα, λιποκύτταρα και χονδροκύτταρα και συμβάλλουν στην αποκατάσταση των αντίστοιχων ιστών.

Τι λέει η «νέα γενιά»
Δήμητρα Ζαγούρα
Τα βλαστικά κύτταρα διαθέτουν σημαντικές ιδιότητες που τα καθιστούν απαραίτητα «όπλα» στις θεραπευτικές εφαρμογές της αναγεννητικής ιατρικής. Πρόσφατα διαπιστώσαμε ότι τα εκκρινόμενα μόρια των κυττάρων αυτών μπορούν να αποτελέσουν πιθανούς φαρμακευτικούς ρυθμιστές σε ασθένειες του ήπατος. Ελπίζουμε ότι οι τρέχουσες μελέτες μας θα μπορέσουν να αναδείξουν την ασφάλεια και αποτελεσματικότητα της χρήσης βλαστικών κυττάρων και να προτείνουν νέες στρατηγικές στο πολλά υποσχόμενο πεδίο της αναγεννητικής ιατρικής με ιδιαίτερη έμφαση στη θεραπεία των ηπατικών νόσων.

Αντριάνα Ψαράκη
Μια από τις σημαντικότερες προκλήσεις για μένα είναι η κατανόηση των μηχανισμών που διέπουν τα εκκρινόμενα μόρια των μεσεγχυματικών βλαστικών/στρωματικών κυττάρων, και ειδικότερα τα εξωσωμάτια, καθώς και η περαιτέρω χρήση τους ως θεραπεία σε ασθένειες του ήπατος, όπως και σε άλλες φλεγμονώδεις ασθένειες. Στο εργαστήριό μας πραγματοποιούνται σημαντικές προσπάθειες με αξιόλογα αποτελέσματα προς αυτήν την κατεύθυνση, γεγονός που αποτελεί τον κύριο λόγο που επέλεξα να εκπονήσω τη συγκεκριμένη διδακτορική διατριβή συμβάλλοντας στις ερευνητικές αυτές δραστηριότητες.