Ενας δρόμος για μία νέα τάξη πραγμάτων με κινεζικά χαρακτηριστικά

Πριν από ένα χρόνο, σε ακρόαση της Επιτροπής Οικονομικών και Ασφάλειας του αμερικανικού Κογκρέσου για θέματα διμερών εμπορικών και οικονομικών σχέσεων ΗΠΑ – Κίνας, ο Ράνταλ Φίλιπς, προεδρεύων της διεθνούς εταιρείας ιδιωτικών επιχειρηματικών ερευνών Mintz Group και βασικός απεσταλμένος της CIA στην Κίνα, επεσήμανε τις ομοιότητες του Νέου Δρόμου του Μεταξιού με το Σχέδιο Μάρσαλ, ενώ δήλωσε εντυπωσιασμένος από τη δυνατότητα του Πεκίνου να συγκεντρώσει για το Πρώτο Διεθνές Φόρουμ του Νέου Δρόμου του Μεταξιού, και σε πολύ λίγο χρόνο, 29 ηγέτες κρατών. Ενα χρόνο αργότερα, το Δεύτερο Φόρουμ του Νέου Δρόμου του Μεταξιού στέφθηκε με ακόμη μεγαλύτερη επιτυχία, μαζεύοντας στο Πεκίνο σχεδόν 40 ηγέτες κρατών, 360 υπουργούς κυβερνήσεων και 100 υψηλόβαθμους εκπροσώπους διεθνών οργανισμών.

Ο Νέος Δρόμος του Μεταξιού (Belt and Road Initiative) είναι η μεγαλύτερη και πλέον φιλόδοξη στρατηγική – αναπτυξιακή πρωτοβουλία του 21ου αιώνα που εμπλέκει, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας, τρεις ηπείρους, 65 κράτη, αντιστοιχεί στο 30% του παγκόσμιου ΑΕΠ, αφορά το 62% του παγκόσμιου πληθυσμού και καταλαμβάνει το 75% των παγκόσμιων ενεργειακών αποθεμάτων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ελλάδα ήταν ουσιαστικά η πρώτη «δυτική» χώρα και η πρώτη από τα «παλαιά» κράτη – μέλη της ΕΕ, που υπέγραψε μνημόνιο συνεργασίας για τον Νέο Δρόμο του Μεταξιού τον Αύγουστο του 2018 και αυτό εκτιμήθηκε ιδιαίτερα από το Πεκίνο. Ακολούθησαν η Ιταλία, το Λουξεμβούργο και η Ελβετία, διαμορφώνοντας πλέον μία νέα πολιτική κατάσταση στην καρδιά της Ευρώπης. Πολλές από τις χώρες της Βαλτικής και πρώην σοσιαλιστικές χώρες της Κεντρικής Ευρώπης και των Βαλκανίων είχαν ήδη υπογράψει αντίστοιχα μνημόνια, ενώ καθιέρωσαν με την Κίνα ένα τοπικό επίπεδο συνεργασίας γνωστό ως 16+1, στο οποίο προσχώρησε λίγες ημέρες νωρίτερα, στις 11-13 Απριλίου στο Ντουμπρόβνικ της Κροατίας, και η Ελλάδα, μόλις ενάμιση μήνα μετά την ελληνική κύρωση της Συμφωνίας των Πρεσπών που επιτρέπει πλέον απροβλημάτιστα την προσχώρηση της Ελλάδας σε ευρωπαϊκά και διεθνή σχήματα με τη Βόρεια Μακεδονία.

Μολονότι όχι νομικά δεσμευτική, τόσο η υπογραφή διμερών μνημονίων, όσο και η συγκεκριμένη τοπική μορφή διεθνούς συνεργασίας, έχει ενοχλήσει ιδιαιτέρως τις Βρυξέλλες, καθώς έχει αφενός δημιουργήσει εσωτερικά ρήγματα στην ΕΕ, αφετέρου, όπως χαρακτηριστικά δήλωσε από το Πεκίνο ο γερμανός υπουργός Οικονομικών Πέτερ Αλτμάιερ, οι «μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες» (εννοώντας τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ισπανία και το Ηνωμένο Βασίλειο) δεν επιθυμούν διμερείς συνεργασίες αλλά συνολικές ρυθμίσεις σε επίπεδο ΕΟΧ και Κίνας, και ότι, γενικά, αυτό αποτελεί «πλειοψηφικά» τη θέση της ΕΕ (sic).

Πράγματι, καθίσταται πλέον σαφές πως η Ευρώπη είναι διχασμένη μπροστά στον Νέο Δρόμο του Μεταξιού. Θα βοηθούσε οπωσδήποτε την ΕΕ μία ενδοσκόπηση ως προς το γιατί οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες που ενέδωσαν στην κινεζική πρωτοβουλία είναι χώρες της κεντρικής Ευρώπης, των Βαλκανίων και του ευρωπαϊκού Νότου. Σε κάθε περίπτωση, ενώ η καχυποψία της Δύσης έχει πρωτίστως οικονομικά και γεωπολιτικά χαρακτηριστικά, υπό την έννοια ότι ο Νέος Δρόμος του Μεταξιού γίνεται αντιληπτός τόσο από τις ΗΠΑ όσο και από «τις μεγάλες χώρες» της ΕΕ ως ένας δούρειος ίππος κρυφής ή φανερής κινεζικής ατζέντας, επεκτατισμού και νεο-αποικιοποίησης εξ ανατολών, μία τέτοια προσέγγιση, παρά την όποια ενδεχόμενη αλήθειά της, μάλλον αντανακλά μονόπλευρα τη δυτική ιστορική εμπειρία.

Η έννοια του επεκτατισμού και της αποικιοποίησης, όπως την αντιλαμβάνεται η Δύση, δεν ήταν ποτέ στην πραγματικότητα μέρος της ιστορικής ταυτότητας της Κίνας. Μολονότι η Κίνα είχε πράγματι στο παρελθόν μικρά προτεκτοράτα – υποτελή κράτη αποκομίζοντας από αυτά κάποια σχετικά οικονομικά οφέλη με τη μορφή ετήσιων φόρων, όπως για παράδειγμα επί δυναστείας των Τσινγκ το Αναμ, τμήμα του σημερινού Βιετνάμ, σε αντίθεση με την αντίστοιχη δυτική πρακτική δεν παρενέβαινε ποτέ πολιτικά στη διοίκησή τους, όπως συνέβαινε με τις δυτικές αποικίες. Επιπλέον, τα υποτελή αυτά κράτη βρίσκονταν στην περιφέρειά της, καθώς, κατά την κρατούσα κομφουκιανή σκέψη, στοιχεία της οποίας έχουν επιβιώσει και μάλιστα αναβιώσει επί Σι Τζινπινγκ, είναι φυσικό τα μικρά περιφερειακά κράτη να επιδιώκουν να προστατεύονται από εξωτερικούς ή και εσωτερικούς κινδύνους στο πλαίσιο μιας πράγματι μη – ισότιμης κατά το δυτικό διεθνές δίκαιο, οιονεί «οικογενειακής» σχέσης. Αλλά και αμφίδρομα, η Κίνα θεωρούσε απαραίτητη την ύπαρξη, γύρω από αυτήν, μίας «ζώνης ασφαλείας».

Η διαφορετική διεθνής θεώρηση μεταξύ Κίνας και Δύσης αναδείχτηκε στον σινογαλλικό πόλεμο του 1883-1885 στα σύνορα του σημερινού Βιετνάμ. Η Γαλλία υπογράφοντας το 1874 με το Αναμ, που ήταν ήδη προτεκτοράτο της Κίνας, τη Συνθήκη της Σαϊγκόν, θεώρησε πως το τελευταίο κατέστη γαλλική αποικία. Ομως, το ίδιο δεν έγινε αντιληπτό από την Κίνα, αλλά ούτε και από το ίδιο το – επίσης κομφουκιανικού προσανατολισμού – Αναμ, που μην μπορώντας να κατανοήσει το δίκαιο των διεθνών συνθηκών και ιδίως τη δυτικόφερτη έννοια της «αποικίας» εξακολουθούσε να πληρώνει τους ετήσιους φόρους του στην Κίνα, να οργανώνει επίσημες επισκέψεις στο Πεκίνο, αλλά και να καλεί αυτοβούλως σε βοήθεια τον κινέζο αυτοκράτορα όποτε εκδηλώνονταν περιστατικά πειρατείας στα σύνορά του. Η σύρραξη με τη Γαλλία δεν άργησε να έρθει, ενώ οι ταπεινωτικές συνθήκες που επιβλήθηκαν (ή «συμφωνήθηκαν» κατά το διεθνές δίκαιο) σε βάρος της Κίνας ενίσχυσαν το αντιδυτικό αίσθημα που είχε ήδη καλλιεργηθεί εντός της μετά τους δύο πολέμους του Οπίου, ενώ αποτέλεσαν την απαρχή της πτώσης της Δυναστείας των Τσινγκ με την επανάσταση του 1911 και την, εύλογα εθνικιστική, ανασύσταση του κράτους της Κίνας.

Καθίσταται επομένως σαφές πως η συνάντηση της Κίνας με τη σύγχρονη διεθνή έννομη τάξη δεν υπήρξε ιστορικά ομαλή και αυτό έχει καταγραφεί στην κινεζική συλλογική μνήμη. Η γεωπολιτική αντιστροφή ρόλων μεταξύ Κίνας και Δύσης δεν σημαίνει, απαραίτητα τουλάχιστον, πως η Κίνα θα συμπεριφερθεί όπως η Δύση. Μολονότι έχει μεσολαβήσει ένας αιώνας από την πτώση της Δυναστείας των Τσινγκ, η νέα πραγματικότητα της σοσιαλιστικής Κίνας με κινεζικά χαρακτηριστικά του Σι Τζινπίνγκ εξακολουθεί να υιοθετεί επίσημα και επί της αρχής, σε συμφωνία τόσο με τα μαρξιστικά – λενινιστικά όσο και με τα κομφουκιανά ιδεώδη, το αμυντικό δόγμα, όπως προκύπτει από την επίσημη σοσιαλιστική του θεωρία. Η σοσιαλιστική θεώρηση του Σι Τζινπίνγκ όπως και η τιτάνια στρατηγική του πρωτοβουλία για τον Νέο Δρόμο του Μεταξιού, εντάχθηκαν στο κινεζικό Σύνταγμα κατά την τελευταία τροποποίηση το 2018, γεγονός που αφενός «μονιμοποιεί» την κινεζική πρωτοβουλία, αφετέρου τοποθετεί πλέον συνταγματικά τον Σι Τζινπίνγκ στο ίδιο επίπεδο με τους Τενγκ Σιαοπίνγκ και Μάο Τσετούνγκ.

Το πώς πρέπει να προσεγγισθεί η νέα ισχυρή Κίνα και το φαινόμενο του Νέου Δρόμου του Μεταξιού – που ουδεμία αμφιβολία υπάρχει πως ήρθε για να μείνει, τουλάχιστον έως τα μέσα του αιώνα μας – δεν ανευρίσκεται ούτε στην άκριτη υπογραφή μνημονίων συνεργασίας που εξυπηρετούν βραχυπρόθεσμα, μεσοπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα οικονομικά και αναπτυξιακά συμφέροντα, αλλά ούτε και στην εργαλειακή χρήση του διεθνούς δικαίου για την ανακοπή του Νέου Δρόμου του Μεταξιού – μία σκέψη που διατυπώθηκε πρόσφατα στο Foreign Policy ως προς τη δέουσα στρατηγική των ΗΠΑ. Κάτι τέτοιο μάλλον θα αποτελούσε επανάληψη των λαθών του παρελθόντος από τη Δύση, και σίγουρα αυτή τη φορά ενώπιον μιας Κίνας που πλέον γνωρίζει πολύ καλύτερα από το 1883 τους όρους του παιχνιδιού, όπως φάνηκε και από την εναρκτήρια ομιλία του Σι Τζινπίνγκ στο Δεύτερο Διεθνές Φόρουμ του Νέου Δρόμου του Μεταξιού και τις διαρκείς αναφορές του στο δίκαιο του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου.

Η απάντηση μάλλον ανευρίσκεται στο ότι για πρώτη φορά η Δύση θα πρέπει να κάνει τον κόπο να μελετήσει, κατανοήσει και επικοινωνήσει με την Κίνα, με όρους εντιμότητας και αμοιβαιότητας. Το όραμα του Σι Τζινπίνγκ είναι η «νέα εθνική αναγέννηση» της Κίνας, η οποία αξιώνει για πρώτη φορά λόγο και συμμετοχή, με δικούς της όρους, στη διεθνή έννομη τάξη στη δημιουργία των κανόνων της οποίας ουδέποτε ουσιαστικά συμμετείχε. O αιώνας του Νέου Δρόμου του Μεταξιού είναι ίσως αρκετός για τη δημιουργία μίας νέας, διεθνούς τάξης πραγμάτων με κινεζικά χαρακτηριστικά.

Η Aννα Ειρήνη Μπάκα είναι Διδάκτωρ Νομικής του Πανεπιστημίου του Χονγκ Κονγκ