Ο Σπ. Τρικούπης και η εποχή του

Η Ιστορία αποτελείται από ένα σώμα επιβεβαιωμένων γεγονότων. Αυτά που παραδίδονται στον ιστορικό μέσα από μια σειρά εγγράφων, ντοκουμέντων και στοιχείων, όπως – μη σας αιφνιδιάζει η πεζολογική παρομοίωση – ένα ψάρι εναποτίθεται στο τραπέζι του ψαρά. Ο ιστορικός τα συλλέγει, τα μεταφέρει, τα «μαγειρεύει» και τα παραδίδει με τον δικό του τρόπο. Με αυτόν τον χαρακτηριστικό τρόπο ο Edward Carr όριζε την Ιστορία και τον τρόπο που την παρουσίαζε ο ιστορικός στο κλασικό πλέον έργο του «Τι είναι Ιστορία» (εκδ. Γνώση, 1999.). Η διαδικασία αυτή γίνεται πιο δύσκολη όταν αφορά τις βιογραφίες ιστορικών προσώπων. Ισως επειδή εκεί στα «ψάρια», δηλαδή τα στοιχεία που θα πρέπει να χρησιμοποιήσει ο ιστορικός, απαγορεύεται το λάθος, ενώ το «μαγείρεμά» τους συχνά μπορεί να καταλήξει σε άνοστο αποτέλεσμα. Οι ημερομηνίες, οι γενεαλογίες των προσώπων, οι συγγενικές τους σχέσεις πρέπει να αποδοθούν απολύτως σωστά, το οποιοδήποτε λάθος μπορεί να προκαλέσει ανεπανόρθωτη ζημιά στην ερμηνεία και κατανόηση και του ιστορικού πλαισίου αλλά και της δράσης του προσώπου εντός αυτού. Η βιογραφία δεν επιτρέπει αυθαίρετα συμπεράσματα, πλαίσια, υποθέσεις – είναι κυρίως μια ταύτιση με το πρόσωπο που βιογραφείται, αλλά παράλληλα και μια αποστασιοποίηση. Μια εξίσωση δύσκολη αλλά και συναρπαστική παράλληλα.

Η προσπάθεια της Λύντιας Τρίχα να βιογραφήσει τον Σπυρίδωνα Τρικούπη ενείχε πολλά και διαφορετικά επίπεδα δυσκολίας, όπως και κακοτοπιές που έπρεπε να αντιμετωπιστούν. Εχοντας ήδη στο ενεργητικό της την ιδιαίτερα πετυχημένη και βραβευμένη βιογραφία του γιου του, Χαρίλαου Τρικούπη, η απόπειρά της να καταπιαστεί με τον Σπυρίδωνα είναι ακόμα μεγαλύτερη. Δεν είναι εύκολη περίπτωση να βιογραφήσεις τον πατέρα που ιστορικά βρίσκεται στη «σκιά» του γιου, ενός ανθρώπου με πολλές ιδιότητες, μια οικουμενική φιγούρα για την εποχή αλλά και τόσο παράταιρη συνάμα. Είναι η βιογραφία ενός ανθρώπου που, αν και διέτρεξε όλες τις δύσκολες περιόδους του διαμορφωτικού για τη σύγχρονη Ελλάδα 19ου αιώνα, δεν ταυτίζεται με καμία από τις αρχετυπικές μορφές του. Ούτε πολεμιστής ούτε πολιτικός ούτε λόγιος που αφήνει ξεχωριστό αποτύπωμα. Αντιθέτως, όλα αυτά μαζί.

Ο Σπυρίδων Τρικούπης, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η συγγραφέας, υπήρξε λόγιος, ρήτορας, πολιτικός και ιστορικός. Μια προσωπικότητα με δράση σε πολλαπλά πεδία, τα οποία μάλιστα ήταν πρωτόγνωρα για το νεοσύστατο τότε ελληνικό κράτος. Ενας πολυεπίπεδος άνθρωπος προερχόμενος από ένα σύνθετο περιβάλλον. Από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο νεοελληνικό κράτος. Από ένα δυσεύρετο αλλά όχι ανύπαρκτο αστικό περιβάλλον στην καρδιά της οθωμανικής κυριαρχίας στη Δυτική Στερεά. Βασικό χαρακτηριστικό αυτής της δράσης του: πουθενά δεν κατοχύρωσε τον ρόλο του «πρωταγωνιστή». Πολιτικά, αν και έφτασε να γίνει πρωθυπουργός και μάλιστα να είναι και ο πρώτος που είδε τον γιο του να γίνεται και αυτός πρωθυπουργός, επισκιάζεται από τον γιο του Χαρίλαο, ο οποίος συνιστά μια ξεχωριστή πολιτική περιοδολόγηση στην Ιστορία του ελληνικού κράτους. Η Ιστορία του Σπυρίδωνα Τρικούπη, αν και ιδιαίτερα σημαντική, καθώς αντέχει έως σήμερα, επισκιάστηκε από την Ιστορία του Παπαρρηγόπουλου που είχε πάντα το προβάδισμα ως εκπαιδευτική και ιδεολογικοπολιτική βάση και αποτέλεσε την ιδεολογική και ιστορική ραχοκοκαλιά του ελληνικού κράτους. Τέλος, αν και σταθερά αγγλόφιλος από νεαρή ηλικία, είδε τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο (την αδερφή του οποίου παντρεύτηκε) να συνδέει το όνομά του με τη θεμελίωση της αγγλόφιλης παράταξης στο νέο ελληνικό κράτος.

Σημαντικός αλλά όχι κορυφαίος, πολυσχιδής αλλά όχι χαρισματικός: μια δύσκολη εξίσωση για τη συγγραφέα, πόσω μάλλον αφού ο Σπυρίδων Τρικούπης κινείται στο πολιτικά θολό πλαίσιο του 19ου αιώνα, της Ελλάδας υπό οθωμανική κυριαρχία, της οθωνικής περιόδου, της συνταγματικής μοναρχίας, της βασιλευομένης δημοκρατίας. Ο έλληνας πολιτικός διέτρεξε τον αιώνα της διαμόρφωσης και της συγκρότησης της σύγχρονης Ελλάδας χωρίς να έχει τον πρωταγωνιστικό ρόλο στα στρατιωτικά ή στα πολιτικά γεγονότα, αλλά αποτελώντας εκείνη την ψύχραιμη δύναμη εξισορρόπησης που συχνά οδηγεί τα πράγματα μπροστά, πέρα από άσκοπες συγκρούσεις. Παρακολουθώντας τη ζωή του Σπυρίδωνα Τρικούπη, παρακολουθεί κανείς και ολόκληρο τον 19ο αιώνα, χωρίς να περιορίζεται στα στενά και συχνά άκαμπτα όρια μιας βιογραφίας. Εδώ πρόκειται για τη μελέτη ενός συναρπαστικού ιστορικού πλαισίου.

Ο πλούτος των αρχείων

Η συγγραφέας μέσα από έναν εντυπωσιακό αρχειακό όγκο δημόσιων και ιδιωτικών πηγών καταπιάνεται με τη ζωή του Τρικούπη συγκροτώντας μια γεμάτη θεματική παλέτα που ξεκινά από την ανάλυση του γενεαλογικού του δέντρου, τα παιδικά και μαθητικά χρόνια που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, τις επαγγελματικές του ενασχολήσεις, τη σύνδεσή του με τον αγγλικό παράγοντα, την πολιτική και διπλωματική του πορεία, την ιστορία συγγραφής της Ελληνικής Επαναστάσεως. Η Τρίχα τηρεί πιστά τη χρονική ακολουθία που επιτρέπει στον αναγνώστη να παρακολουθεί ένα ταξίδι στον 19ο αιώνα, αλλά παράλληλα επιλέγει τη θεματική κατηγοριοποίηση που επιτρέπει κάθε κεφάλαιο να διαβάζεται αυτόνομα. Αποφεύγεται έτσι η αναγνωστική ξηρότητα που συχνά προκαλεί η ανάγνωση μιας βιογραφίας. Η μελέτη της προέρχεται από μια ιστορική σχολή όπου το αρχείο ήταν το κεντρικό στοιχείο. Οπως και η κριτική ανάγνωση και αξιολόγησή του πριν εισέλθει ως πρωτεύον στοιχείο η ερμηνεία, η εργαλειοποίηση, η κατασκευή, η θεωρία όχι ως υπόθεση εργασίας αλλά ως αυθαίρετος πειραματισμός συχνά στο πεδίο της ιστορικής έρευνας.

Το κοινωνικό πλαίσιο

Η «βιογραφία» μιας οικογένειας

Ο «άλλος Τρικούπης» δεν φέρνει απλώς στο φως μια συναρπαστική ζωή που ήταν κρυμμένη στην ομίχλη της ιστορικής έρευνας αλλά αναδεικνύει κυρίως την κοινωνική διάσταση της εποχής. Μέσα από τη βιογραφία αναδύεται η ζωή μιας οικογένειας αστικών χαρακτηριστικών στο Μεσολόγγι, κατά την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας, η οποία ασκεί εμπορική δραστηριότητα, δημιουργεί πλούτο, προσπαθεί να επιβιώσει ανάμεσα σε δύσκολες ισορροπίες. Ενα κομμάτι αστικότητας πλήρως αγνοημένο που επιβεβαιώνει τη συνήθη αδιαφορία της εγχώριας ελληνικής ιστοριογραφίας για το πώς ζούσαν οι άνθρωποι. Η Τρίχα δεν ανασυστήνει απλώς ένα πλαίσιο και μια προσωπικότητα, αλλά επανασυγκροτεί με εξαιρετικό τρόπο πώς ζούσε η κοινότητα και, τελικά, πώς έζησε ο Σπυρίδων Τρικούπης.

Λύντια Τρίχα
Σπυρίδων: ο άλλος Τρικούπης (1788-1873)
Εκδ. Πόλις, σελ. 848
Τιμή: 35 ευρώ