Η τέχνη να αναλύεις την τέχνη

Η ιδιαίτερα φροντισμένη, από κάθε άποψη, έκδοση της κλασικής μελέτης του Ερνστ Γκόμπριχ (1909-2001) Τέχνη και ψευδαίσθηση. Μελέτη για την ψυχολογία της εικαστικής αναπαράστασης (πρώτη έκδοση 1960, έκτη και οριστική έκδοση, 2000) έρχεται να συμπληρώσει ένα κενό στη γραμματεία μας, καθώς εστιάζει σε ορισμένα ερωτήματα που είχαν ανακύψει κατά τη συγγραφή του Χρονικού της τέχνης και της Μικρής ιστορίας του κόσμου, τα δύο εισαγωγικά έργα του αυστριακής καταγωγής βρετανού ιστορικού και θεωρητικού της τέχνης που έχουν γνωρίσει μεγάλη εκδοτική επιτυχία τόσο σε διεθνές επίπεδο όσο και στον τόπο μας.

Η μελέτη αυτή, επεκτείνοντας το πεδίο των ερευνών της πέρα από τα όρια των καλών τεχνών, έμελλε να παίξει καταλυτικό ρόλο στην προώθηση ενός γενικότερου προβληματισμού σε σχέση με τα ζητήματα της τέχνης και της ιστορίας της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Είναι γεγονός πως, με την πρώτη έκδοση της μελέτης του, ο Γκόμπριχ έδωσε την αφορμή σε μια πλειάδα στοχαστών να στρέψουν το ερευνητικό τους ενδιαφέρον προς τα εικαστικά και τα καλλιτεχνικά ζητήματα, πυροδοτώντας έναν ζωηρό διεπιστημονικό διάλογο μεταξύ ιστορικών και θεωρητικών της τέχνης, ιστοριογράφων, ψυχολόγων, κοινωνικών επιστημόνων και αισθητικών φιλοσόφων. Παράλληλα, η μελέτη προλείανε το έδαφος για την ιδιαίτερα επίκαιρη συζήτηση που διεξάγεται στις μέρες μας αναφορικά με τις ποικίλες λειτουργίες των εικόνων.

Το Τέχνη και ψευδαίσθηση αποτελεί απόρροια μια σειράς περιστάσεων που σηματοδοτούν τον πρότερο ερευνητικό βίο του συγγραφέα του: σπουδές Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, στενή συνεργασία με τον επίσης ιστορικό της τέχνης και στη συνέχεια ψυχαναλυτή Ερνστ Κρις για την εκπόνηση μιας μελέτης με θέμα την ανάδυση της τέχνης της καρικατούρας, ταξινόμηση του πλούσιου αρχείου του γερμανού θεωρητικού της τέχνης Αμπι Βάρμπουργκ (1868-1929) στο ομώνυμο Ινστιτούτο που είχε μεταφερθεί εσπευσμένα στο Λονδίνο το 1933, με την άνοδο του Ναζισμού στην εξουσία.

Ωστόσο, η μελέτη αυτή είναι πρώτιστα απότοκο μιας σειράς διαλέξεων τις οποίες έδωσε ο Γκόμπριχ το 1956 στην Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσιγκτον, όπου επανεξέταζε την εγκυρότητα των υποθέσεων βάσει των οποίων είχε συγκροτηθεί, κατά την προηγούμενη δεκαετία, το αφήγημα του Χρονικού της τέχνης. Ο συγγραφέας της προβαίνει εδώ σε έναν απαραίτητο αναστοχασμό, καθώς ο ιστορικός της τέχνης οφείλει «αφενός να αποφεύγει τις έτοιμες απαντήσεις, αφετέρου, να παίρνει τα αναγκαία διανοητικά ρίσκα».

Στην προκειμένη περίπτωση, τα ρίσκα αυτά παραπέμπουν σε μια πιο συστηματική ενασχόληση με τα ζητήματα της διά των αισθήσεων αντίληψης, της οπτικής ψευδαίσθησης και της ψυχολογίας της εικαστικής αναπαράστασης, όπως και σε μιαν ορισμένη απόπειρα δημιουργικής ώσμωσης με την ενδιάθετη «γνώση» του καλλιτέχνη, στη βάση μιας συνομιλίας του με αναγεννησιακούς καλλιτέχνες και θεωρητικούς της τέχνης, με τον Ρέμπραντ, με τον βρετανό τοπιογράφο του δεκάτου ενάτου αιώνα Τζον Κόνσταμπλ, όπως και με τον αυστριακό ζωγράφο του εικοστού αιώνα Οσκαρ Κόκοτσκα.

Πρόκειται για δύο παραμέτρους οι οποίες συμβάλλουν στο να εμπεδώσουν τη στενότερη σύζευξη του εικαστικού πνεύματος με το επιστημονικό και πειραματικό. Τα ζητήματα του φωτός, της σκιάς και του χρώματος, του σχεδίου, της λειτουργίας και της φόρμας, των ρήξεων που επιφέρουν στην Ιστορία της Τέχνης η εμπέδωση της πρακτικής της μιμήσεως στην ελληνική αρχαιότητα και η κατάκτηση της τρίτης διάστασης, δηλαδή της προοπτικής, στα αναγεννησιακά χρόνια αποτελούν το αντικείμενο ενδελεχούς έρευνας στα επιμέρους κεφάλαια, με μεθοδολογικά εργαλεία τα δίπολα «γνωρίζω» και «βλέπω», «δημιουργώ» και «αναπαράγω».

Η οπτική γωνία του δημιουργού και η οπτική γωνία του θεατή υποβάλλονται σε παρόμοιο πειραματικό έλεγχο, ο οποίος προάγει τον διεπιστημονικό και διακαλλιτεχνικό διάλογο, έστω και αν είναι ευνόητο πως τόσο οι υποθέσεις εργασίας που υιοθετούνται όσο και οι έννοιες που εισάγονται διαδοχικά είναι για τον συγγραφέα τους εξ ορισμού προσωρινές, δηλαδή υποκείμενες σε επαλήθευση και διάψευση. Είναι γνωστή, άλλωστε, η γενική σύμπλευση του Γκόμπριχ με τις προκείμενες και τις κατευθυντήριες αρχές της φιλοσοφίας του φίλου και συμπατριώτη του Καρλ Πόπερ (στον οποίο οφείλεται και ο οριστικός τίτλος του βιβλίου).

Η παρατήρηση του κόσμου

Σε κάθε περίπτωση, καθοριστικό κριτήριο για την αφήγηση της ιστορίας της τέχνης είναι η στιγμή κατά την οποία ο ζωγράφος φέρνει σε αντιπαράθεση ένα κληρονομημένο στερεότυπο ή συμβατικό εικαστικό «σχήμα» με την άμεση παρατήρηση του κόσμου, και αποτολμά να διορθώσει το αρχικό σχήμα, επιβάλλοντας ένα νέο εικαστικό πρότυπο, το οποίο με τη σειρά του εντάσσεται στο πολιτισμικό απόθεμα των στερεοτύπων μέχρις ότου κάποιος μεταγενέστερος ζωγράφος το αντιπαραβάλει εκ νέου με τον φυσικό κόσμο, αποτολμώντας μια νέα διόρθωση-προσαρμογή.

Ωστόσο, εάν το ερώτημα τι σημαίνει «ομοιότητα» μιας απεικόνισης με το θέμα της αναδεικνύει με σαφήνεια το «πόσο περιορισμένες ήταν οι δυνατότητες απόκλισης από τον κανόνα για τους τεχνίτες και τους καλλιτέχνες του παρελθόντος», σύμφωνα με τον Γκόμπριχ το ζήτημα της απόδοσης της οπτικής αλήθειας δεν αρκεί από μόνο του για να μετατρέψει μιαν εικόνα σε έργο τέχνης, μια τολμηρή χειρονομία σε καλλιτεχνικό ύφος, ένα νέο εικαστικό πρότυπο σε δεσπόζουσα, για μια ιστορική περίοδο, τεχνοτροπία.

Οπως θα το ομολογήσει σε μεταγενέστερη συνέντευξή του ο συγγραφέας, ο τίτλος της μελέτης (Τέχνη και ψευδαίσθηση) ενδέχεται να παραπλανήσει έως έναν βαθμό τον αναγνώστη, εφόσον ο τελευταίος δεν εστιάσει στον υπότιτλό του, τη Μελέτη για την ψυχολογία της εικαστικής αναπαράστασης.

Η τέχνη δεν ανάγεται στην παραγωγή ιλουζιονιστικής ζωγραφικής, έστω και εάν ο στοχαστικός πειραματισμός που συσχετίζεται με την ανάλυση και την εμβάθυνση της οπτικής ψευδαίσθησης αποτελεί μία από τις προϋποθέσεις για την προσέγγιση της ομορφιάς και της καλλιτεχνικής αλήθειας. Ομως, στον Γκόμπριχ, όπως και στον μέντορά του Ερνστ Κρις, η πειραματική και η κλινική διάσταση του πεδίου που θεραπεύει η ψυχολογία δεν αποτελούν ζεύγος αντιθέτων, ίσα ίσα είναι παραπληρωματικές.

Ετσι, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως η «ψυχολογία» την οποία εκφράζει ο Γκόμπριχ στη μελέτη του βρίσκεται στην τομή της επιστήμης με την τέχνη: δεν ακολουθεί τόσο τα ρεύματα και τις διάφορες ακαδημαϊκές τάσεις της ψυχολογικής έρευνας της εποχής όσο την ίδια του την «ιδιοσυγκρασία», για να δανειστούμε την ορολογία του Ζολά την οποία οικειοποιείται ο Γκόμπριχ σε άρθρο του αναφορικά με τις τέσσερις έννοιες της καλλιτεχνικής έκφρασης.

Τέχνη και επιστήμη

Οι πολλπαλές λειτουργίες της εικόνας

Το ιδιότυπο μείγμα αυτοσυγκράτησης και εκφραστικής ευφυολογίας, αβίαστης μετάβασης από το ένα κεφάλαιο στο άλλο η οποία χαρακτηρίζει τη δομή της μελέτης ρυθμίζεται σαφώς και από μια αυτοβιογραφική διάσταση, μια οξυδέρκεια αναφορικά με το ποια είναι τα στοιχεία, οι βασικές παράμετροι που προετοιμάζουν την καλλιτεχνική πρακτική, που
προλειαίνουν το έδαφος για το πέρασμα από την εξέταση των ζητημάτων της αναπαράστασης και της αναζήτησης νοήματος στις αμφισημίες της έκφρασης και την αισθητική αξία.

Από την άποψη αυτή, δεν είναι τυχαίο το γεγονός πως τόσο τα δύο τελευταία κεφάλαια του βιβλίου, τα οποία τιτλοφορούνται «Το πείραμα της καρικατούρας» και «Από την αναπαράσταση στην έκφραση» όσο και η Ανασκόπηση που ακολουθεί προδίδουν μιαν απότομη μεταστροφή προς την κατεύθυνση της αισθητικής φιλοσοφίας, με άξονα την προσέγγιση της τέχνης σαν κάποιας λογής ανακάλυψη ενός «τρίτου κόσμου» που βλέπει τα πράγματα με νέο μάτι μέσα από τα ποικίλα νεφελώματα ή επινοήματα της ψευδαίσθησης.

Οποιες και εάν είναι οι απορίες, οι ενστάσεις ή οι προσεγγίσεις σε αντίθετη κατεύθυνση που διατυπώθηκαν τα τελευταία εξήντα χρόνια, παραμένει γεγονός πως με τη μελέτη του αυτή, που έφερε αρχικά τον πιο φιλόδοξο τίτλο «Η σφαίρα και το βεληνεκές της εικόνας»,
ο Γκόμπριχ, διαισθανόμενος την ανάγκη μιας στενότερης επαφής της Ιστορίας της Τέχνης με τις Επιστήμες του Ανθρώπου, μας έδωσε, έστω και διστακτικά, με επίγνωση δηλαδή των ορίων του εγχειρήματός του και αναμφισβήτητα χωρίς να θέτει το γενικότερο ανθρωπολογικό ερώτημα σχετικά με τους τρόπους επέκτασης του οπτικού πεδίου, ένα πρώτο δείγμα γραφής αναφορικά με
ένα ζήτημα που εγείρει σήμερα το ζωηρό ενδιαφέρον μιας διεθνούς διεπιστημονικής κοινότητας: το ζήτημα της ποικιλίας των λειτουργιών της εικόνας.

Αυτό από μόνο του αρκεί, κατά τη γνώμη μου, για να ξαναδιαβάσουμε προσεκτικά με νέο πρίσμα το Τέχνη και ψευδαίσθηση στη λαμπρή μετάφραση του Ανδρέα Παππά.

Ο Τάκης Πούλος είναι αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας και Αισθητικής στην ΑΣΚΤ

E.H. Gombrich
Τέχνη και ψευδαίσθηση
Μελέτη για την ψυχολογία της εικαστικής αναπαράστασης
Μτφ. Ανδρέας Παππάς, Αθήνα, Εκδόσεις Πατάκη, 2018, σελ. 510
Τιμή: 27 ευρώ