Οι γυναίκες ξανατραγουδούν τον Ομηρο

Η αναδιήγηση της Πατ Μπάρκερ για το έπος της «Ιλιάδας» στο βιβλίο της «Η σιωπή των κοριτσιών» (στα ελληνικά αναμένεται τις επόμενες ημερες από τις εκδ. Αιώρα μτφ. Δέσποινα Κανελλοπούλου) δίνει τον λόγο στη Βρισηίδα και διεκδικεί το χρηματικό έπαθλο των 30.000 στερλινών στο φετινό Women’s Prize Μυθιστορήματος. Επίσης στη λίστα των υποψηφίων είναι και το βιβλίο της προηγούμενης νικήτριας Μαντελίν Μίλερ «Κίρκη» (στα ελληνικά μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Διόπτρα, μτφ. Μαρία – Κλειώ Παπαμιχαήλ) που αποτελεί μια αντιστροφή στην ομηρική ιστορία της μάγισσας η οποία αποπλανά τον Οδυσσέα.

«Τα δύο πρότυπα που παρουσιάζονται συχνά στους μύθους και τους θρύλους είναι η όμορφη κόρη, η αιχμάλωτη πριγκίπισσα και η κακή μάγισσα, η οποία είναι πάρα πολύ άσχημη στα μάτια ενός άνδρα και επομένως προσπαθεί να σκοτώσει τους άνδρες. Εδώ παρουσιάζονται οι ακριβώς αντίστροφες μαρτυρίες και βλέπετε ότι είναι γυναίκες των οποίων τις ιστορίες και την πιθανή αλήθεια τους έγραψε για λογαριασμό τους το σύστημα της πατριαρχίας. Ολοι γνωρίζουμε ότι η Ιστορία γράφεται από τους νικητές. Αυτές οι συγγραφείς στα βιβλία τους επισημαίνουν ότι αυτοί οι νικητές είναι άνδρες, ακόμη και όταν οι γυναίκες είναι στη νικήτρια πλευρά, επειδή οι γυναικείες ιστορίες έχουν γραφεί από εκείνους» δήλωσε η πρόεδρος της κριτικής επιτροπής των λογοτεχνικών διακρίσεων Women’s Prize Κέιτ Γουίλιαμς.

Η Νάταλι Χέινς είναι η τρίτη συγγραφέας της νέας ομηρικής γραφής. Το εντυπωσιακό, έντονα φεμινιστικό μυθιστόρημά της «Χίλια Πλοία» («Α Thousand Ships», εκδ. Pan MacMillan) μιλά για τις γυναίκες που έπεσαν στον Τρωικό Πόλεμο, μέσα από την Καλλιόπη, τη Μούσα της επικής ποίησης. Εδώ, η Μούσα που επικαλείται στην αρχή της «Ιλιάδας» και της «Οδύσσειας» έχει κάτι επιπλέον να πει για την ιστορία:

«Υπάρχουν τόσο πολλοί τρόποι να μιλήσουμε για έναν πόλεμο: ολόκληρη η σύγκρουση μπορεί να συμπυκνωθεί σε ένα μόνο περιστατικό. Λέμε για τον θυμό ενός ανθρώπου που προκάλεσε η συμπεριφορά ενός άλλου… Αλλά αυτός είναι ο πόλεμος των γυναικών, ακριβώς όπως είναι και των ανδρών, και ο ποιητής θα κοιτάξει τον πόνο τους – τον πόνο των γυναικών που πάντα έχουν υποβιβαστεί στις άκρες της Ιστορίας, θύματα των ανδρών, επιζώσες των ανδρών, δούλες των ανδρών».

Οπως εξηγεί η παρέμβαση της Καλλιόπης, πρόκειται για την ιστορία των γυναικών που βρίσκονται στη σκιά του ομηρικού έπους. Γυναίκες οι οποίες όπως στην περίπτωση της Βρισηίδας και της Ελένης της Τροίας καθορίζουν την πλοκή.

Προς το τέλος του μυθιστορήματος της Πατ Μπάρκερ «Η σιωπή των κοριτσιών» η Βρισηίδα αναρωτιέται πώς θα ληφθεί υπόψη αυτός ο πόλεμος. «Τι θα σκεφτούν για εμάς, τους ανθρώπους εκείνων των αδιανόητα μακρινών χρόνων; Ενα πράγμα μόνο γνωρίζω: δεν θα θέλουν τη βίαιη πραγματικότητα της κατάκτησης και της δουλείας. Δεν θα θέλουν να τους μιλήσουν για τις σφαγές ανδρών και αγοριών, την υποδούλωση γυναικών και κοριτσιών. Δεν θα θέλουν να ξέρουν ότι ζούσαμε σε ένα στρατόπεδο βιασμών».

Το σκέφτονται τώρα, μέσα στην έξαρση του τέταρτου κύματος φεμινισμού. Θέλουν να ακούσουν παλιές ιστορίες ειπωμένες διαφορετικά, θέλουν να ακούσουν για τις γυναίκες. Και θέλουν να το κάνουν επειδή θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν να σκεφτούμε τη δική μας στιγμή. Υπήρξαν και στο παρελθόν φεμινιστικές επανεξετάσεις των κλασικών έργων, όπως για παράδειγμα η «Πηνελοπιάδα» (εκδ. Ωκεανίδα) της Μάργκαρετ Ατγουντ και η «Λαβίνια» (εκδ. Τόπος) της Ούρσουλα λε Γκεν. Αλλά φαίνεται ότι είναι ιδιαίτερα επείγουσα η ανάγκη για αυτά τα νέα μυθιστορήματα, ειδικά όταν οι κλασικοί αναφέρονται εξοργιστικά προκλητικά για να υποστηρίξουν την αναδυόμενη μισογυνιστική «ακροδεξιά».

Αυτό που επιχειρούν τα τρία φεμινιστικά μυθιστορήματα, με την ενδιαφέρουσα κατοχή των κενών στην κλασική αφήγηση, υποδηλώνει ότι υπάρχουν και άλλοι κανόνες ζωής από εκείνους που προσφέρει το ηθικό πλαίσιο του αρχαιοελληνικού Ηρωα. Για τις γυναίκες και τους σκλάβους, για τους αφανείς και τους περιθωριοποιημένους, δεν θα υπάρχει ποτέ «κλέος» και «φήμη», τουλάχιστον με την αυστηρά ομηρική έννοια. Ωστόσο προτείνουν άλλους τρόπους για να τους θυμόμαστε και διαφορετικές ιστορίες για να αφηγούμαστε.