Ποια είναι τα όρια της Ευρώπης;

Ξενοφών Κοντιάδης

Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου, πρόεδρος του Ιδρύματος Τσάτσου

Τα αξιακά όρια

Η συζήτηση για τα όρια της Ευρώπης συναρτήθηκε τις προηγούμενες δεκαετίες ιδίως με το πρόβλημα της διεύρυνσής της με νέα κράτη – μέλη. Τα όρια που κατά καιρούς τέθηκαν είναι γεωγραφικά και πολιτισμικά. Η ευρωπαϊκή πορεία της Τουρκίας ήταν ασφαλώς εκείνη που προκάλεσε τις ισχυρότερες αντιδράσεις, με επίκληση και της ισλαμικής στροφής της.

Ωστόσο σήμερα το μείζον πρόβλημα, τόσο στο εσωτερικό της Ευρώπης όσο και σε σχέση με τη διεύρυνσή της, αποτελεί η οριοθέτηση των αξιακών της θεμελίων. Η Ευρωπαϊκή Ενωση συνιστά, πέρα από μια ένωση κρατών και λαών, ένα αξιακό σύστημα του οποίου το περιεχόμενο εξελίσσεται ιστορικά. Αυτό το αξιακό πλαίσιο έχει κατοχυρωθεί νομικά στις Συνθήκες και αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, το ισχυρότερο κριτήριο για την απάντηση στο ερώτημα πού αρχίζει και πού τελειώνει η Ευρώπη.

Η Ευρωπαϊκή Ενωση βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με μια βαθιά κρίση. Οι επιπτώσεις της διεύρυνσης, η μείωση της ενωσιακής αλληλεγγύης, η απομάκρυνση από την προοπτική ενός ευρωπαϊκού δήμου, οι προσφυγικές και μεταναστευτικές ροές και η αποδόμηση του κοινωνικού κράτους έχουν εντείνει τον ευρωσκεπτικισμό. Ολες οι προηγούμενες όψεις της ευρωπαϊκής κρίσης θέτουν εκ νέου επιτακτικά το πρόβλημα των αξιακών ορίων της Ευρώπης.

Εξίσου σημαντικό ζήτημα αποτελεί το ιδεολογικό έλλειμμα, η απουσία ενός κοινού ευρωπαϊκού σχεδίου για το μέλλον της Ευρώπης. Ταυτόχρονα, οι πολιτικές ηγεσίες εμφανίστηκαν τα τελευταία χρόνια διασπασμένες, ανταγωνιστικές μεταξύ τους και χωρίς ενιαίο προγραμματικό λόγο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο το πρόβλημα των αξιακών ορίων της Ευρώπης αποκτά νέα σημασία.

Η Ευρώπη είναι βαθιά διχασμένη και στερείται πολιτικού οράματος. Οι ηγέτες των κρατών – μελών που λειτούργησαν ως κινητήριες δυνάμεις για την ενωσιακή πορεία εμφανίστηκαν τα τελευταία χρόνια αποδυναμωμένοι. Ο περίφημος γαλλογερμανικός άξονας εμφανίζεται να έχει απολέσει την ισχύ του και αναζητά νέο βηματισμό. Ωστόσο, οι ευρωπαϊκές κοινωνίες είναι περισσότερο παρά ποτέ διασπασμένες ως προς τις επιλογές των ηγετών τους και στις επερχόμενες ευρωεκλογές θα επιβεβαιωθεί η άνοδος του ευρωσκεπτικισμού.

Οπως το Συμβούλιο της Ευρώπης, ως περιφερειακός διεθνής οργανισμός με κύριο σκοπό την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, περιέλαβε στους κόλπους του χώρες μέχρι την Κεντρική Ασία, αλλά και τη Ρωσία, έτσι και η Ευρωπαϊκή Ενωση θα ήταν θεμιτό να διευρύνει τα γεωγραφικά και πολιτισμικά της όρια. Ομως η αξιακή διάσταση των ευρωπαϊκών ορίων τίθεται πολύ επιτακτικότερα στην περίπτωση της Ευρωπαϊκής Ενωσης ως συμπολιτειακού οργανισμού. Πρωτίστως η δημοκρατία, το κράτος δικαίου, ο σεβασμός της πολυφωνίας και, ευρύτερα, οι λεγόμενες «κοινές συνταγματικές παραδόσεις» των κρατών – μελών αποτελούν τον πυρήνα των αξιακών ορίων της Ευρώπης, που σήμερα φαίνεται να απειλείται και εκ των ένδον. Αυτά είναι τα όρια που οφείλει να διαφυλάξει ως κόρην οφθαλμού το ενωσιακό εγχείρημα.

Γεώργιος Α. Πανέτσος

Καθηγητής, Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Πατρών

Ουμανισμός, ορθολογισμός, ισότητα, πλουραλισμός

Tα όρια της Ευρώπης είναι εκεί όπου σταματούν να κατανοούνται και να είναι αβίαστα αποδεκτές ως περίπου αυτονόητες οι ηθικές αξίες, η κοινωνική δεοντολογία και συμπεριφορά, οι πολιτικές δομές και οι επάλληλες παραδόσεις του ευρωπαϊκού, δηλαδή του δυτικού, πολιτισμού, αυτές που προήλθαν πρωταρχικά από τη συνάντηση του αρχαίου ελληνικού και λατινικού κόσμου με τη χριστιανική διδασκαλία.

Παρ’ όλες τις ποικίλες προσπάθειες αναθεωρήσεων, ομολογημένων ή όχι, μέσα στην τρέχουσα ολισθηρή συνθήκη οφείλουμε να αναγνωρίσουμε με ισχυρότερη βεβαιότητα ότι η συνάντηση αυτή, συνήθως μέσα από πολυμερή και μακρόχρονη διαπάλη, όπως μεταξύ σχολαστικισμού, σκεπτικισμού, μυστικισμού, εμπειρισμού κ.λπ., παρήγαγε τις βασικές κινητήριες δυνάμεις για την πρόοδο της ανθρωπότητας από την όψιμη αρχαιότητα μέχρι σήμερα: την οργανωμένη εκπαίδευση, τον ουμανισμό, χριστιανικό και εκκοσμικευμένο, τον ορθολογισμό, την ελευθερία της σκέψης και της παραγωγικής και δημιουργικής δράσης, την ισότητα, τη δημοκρατία, τον πολιτικό πλουραλισμό, την ατομικότητα, τα ανθρώπινα δικαιώματα…

Οδήγησε, με τη συμβολή των φυγάδων ελλήνων υστεροβυζαντινών λογίων, στην αναγέννηση και, μετά, στην επιστημονική επανάσταση, την πρόδρομη παγκοσμιοποίηση των γεωγραφικών ανακαλύψεων, τον διαφωτισμό και τις βιομηχανικές επαναστάσεις. Αυτά σημαίνουν ότι τα όρια της Ευρώπης είναι – ευτυχώς – αρκετά ευρύτερα από τον γεωγραφικό της χώρο, αλλά και ότι στο εσωτερικό αυτού του τελευταίου μπορεί να υπάρχουν μικρές ή μεγάλες νήσοι εξαιρέσεως. Αυτές οι νήσοι συνεισφέρουν στον πλουραλισμό, με ποικίλες υποκουλτούρες και αντικουλτούρες. Οφείλουν πρωταρχικά να αξιοποιηθούν ως αφετηρίες ελέγχου της αντοχής και ως αφορμές επεξεργασίας του (σχολαστικών καταβολών) πολιτισμού της Ευρώπης. Σε ποιο βαθμό η σημερινή Ελλάδα είναι εξαίρεση ή μέρος του κανόνα μέσα στην Ευρώπη;

Η Ευρώπη διαθέτει μια κληρονομιά που επιβάλλεται να συντηρηθεί χωρίς υποχωρήσεις ή νοθείες, ύστερα από κριτική εκτίμηση και για λόγους ψύχραιμης συναίσθησης ανωτερότητας, ακριβώς προκειμένου να συνεχιστεί διαλεκτικά και εκ των ένδον ταυτόχρονα, όπως συνέβη επί πολλούς αιώνες, η δική της πρόοδος.

Γιάννης Μπαλαμπανίδης

Πολιτικός επιστήμονας (gbalabanidis@hotmail.com)

Υπό διαρκή επαναδιαπραγμάτευση

Ο γάλλος ιστορικός Πατρίκ Μπουσρόν το λέει κάπως προκλητικά: το πλαίσιο κατανόησης της ιστορίας της Ευρώπης δεν μπορεί παρά να είναι παγκόσμιο, προσπαθώντας να κλονίσει τη «φυσική» θέση που της αποδίδουμε στους νοητικούς μας χάρτες (Τι μπορεί να κάνει η Ιστορία, Πόλις, 2017). Θα μπορούσαμε, συνεχίζει, να περιγράψουμε την «Ευρώπη» όπως ο άραβας γεωγράφος Μουχάμαντ αλ Ιντρίσι, στα μέσα του 12ου αιώνα στο Παλέρμο, περιγράφει τον συγκαιρινό του ευρωπαϊκό – αραβικό κόσμο σαν έναν κόσμο όπου συναντώνται δίκτυα εμπόρων και λαθρεμπόρων, εμπορικών κοινοτήτων και εβραϊκής διασποράς, δούναι και λαβείν. Μια Ευρώπη πέρα από τα αυστηρά σύνορα του σχολικού χάρτη, με ρευστά όρια, υλικά και συμβολικά φορτία, οριοθετημένη απέναντι στον Αλλο (Αραβες, μουσουλμάνοι, Εβραίοι, Σλάβοι) και συνυφασμένη μαζί του με χιλιάδες νήματα. Χριστιανοσύνη, Δύση, ιμπεριαλισμός, φασισμός, κομμουνισμός, προτεσταντισμός και καθολικισμός τον 17ο αιώνα, φιλελεύθερος εθνικισμός και ρομαντισμός του αίματος τον 19ο· η ιδέα της Ευρώπης είναι μια έλλειψη ενότητας.

Διόλου «φυσική» ή αυτονόητη, αλλά μια οριακή έννοια υπό διαρκή επαναδιαπραγμάτευση – και την τελευταία δεκαετία, σε τόσο πολλά επίπεδα. Πρώτα απ’ όλα, επαναδιαπραγμάτευση των ορίων της πολιτικής και της οικονομίας. Η κρίση έθεσε το ερώτημα εάν στο χρυσό κλουβί της λιτότητας και των ισοσκελισμένων προϋπολογισμών χωράει κάτι άλλο. Αν είναι νοητός ένας ευρωπαϊκός κεϊνσιανισμός, μια πολιτική για τις ανισότητες που έχουν εκτοξευθεί φέρνοντας ξανά στο επίκεντρο το νέο κοινωνικό ζήτημα και το όριο ανάμεσα στους insiders και τους outsiders.

Ξανατέθηκε επίσης το ερώτημα της σχέσης εθνικού – ευρωπαϊκού. Η δημοσιονομική ενοποίηση προχώρησε, αλλά πάλι το ευρώ έμεινε ένα λειψό σχέδιο, χωρίς πολιτικό σκέλος, ακριβώς την ώρα που τα διακυβεύματα γίνονται όλο και πιο κοινά. «Politics is back», αλλά χωρίς έναν ευρωπαϊκό λαό / δήμο υπό κατασκευή, τρέφοντας έτσι εθνοκεντρικές παλινδρομήσεις όπως το Brexit. Μέσα σε ένα κεκτημένο δημοκρατικό πλαίσιο που παραμένει το πιο προωθημένο σε έναν κόσμο με ηγέτες όπως ο Πούτιν, ο Τραμπ, ο Μπολσονάρο, ο Μαδούρο, χωρίς ωστόσο να εμποδίζει τη σχεδόν αδιατάρακτη μετατροπή της Ουγγαρίας ή της Πολωνίας σε αυταρχικά καθεστώτα.

Ορια επίσης ταυτοτικά. Η ανοιχτή πολιτική της Γερμανίας στο Προσφυγικό ήταν μια απόδειξη ευρυχωρίας, την ίδια στιγμή που η ΕΕ αδυνατούσε να κατανείμει στο έδαφός της ένα σημαντικό μεν προσφυγικό κύμα, ωστόσο μικρό σε σχέση με τον συνολικό πληθυσμό της – υποτασσόμενη σε περιφερειακές συσσωματώσεις (Βίσεγκραντ) που υιοθετούν μια πολιτική μηδενικής ανοχής. Κι ακόμη, η σχέση μας με το Ισλάμ και το μοντέλο ενσωμάτωσης επερωτήθηκαν με τις τρομοκρατικές επιθέσεις του 2015 που ακριβώς προήλθαν από «παιδιά» της Ευρώπης που ριζοσπαστικοποιούνται εκεί όπου διασταυρώνεται ο κοινοτισμός με το κοινωνικό ζήτημα. Ανασύροντας έτσι ερωτήματα όπως εάν η Ευρώπη είναι μια χριστιανική λέσχη, ριζικά ασύμβατη με το Ισλάμ, που θα τα έβρισκε κάπως παράδοξα ο άραβας γεωγράφος του Μεσαίωνα.

Εν τέλει, όριο αμφίρροπο ανάμεσα στον ευρωπαϊσμό και τον ευρωσκεπτικισμό. Αν θέλουμε να είμαστε σήμερα ευρωπαϊστές, οφείλουμε να είμαστε σκεπτικιστές με την Ευρώπη όταν αντί για ευρύχωρο σπίτι γίνεται στενό δωμάτιο. Αλλιώς, αφήνουμε την κριτική και τη οριοθέτησή της στην Ακρα Δεξιά.

Κωστής Βελώνης

Εικαστικός

Βάλλονται από τον χτύπο της καρδιάς των προσφύγων

Οφείλουμε κάποια στιγμή να πάρουμε τη θέση εκείνων που περιμένουν εκτός των τειχών της πόλης, αυτών που οδηγούνται σε απελπισμένους μονολόγους και που κανείς δεν τους ακούει ή τους αποφεύγει σαν τον διάβολο. Δεν χρειάζεται να είναι απαραίτητα οι συνήθεις περιπλανώμενοι Ιουδαίοι, οικονομικοί μετανάστες ή πρόσφυγες πολέμου. Εξάλλου οι ρόλοι στη διάρκεια της ζωή μας εναλλάσσονται, όπως και με εκείνον ενός υπαρκτού προσώπου στην αρχαία  Αθήνα, στον οποίο ο Σαίξπηρ αφιέρωσε μια τραγωδία με στοιχεία αριστοφανικής σάτιρας. Ο Τίμων, ένας εύπορος άρχοντας της Αθήνας γνωστός για τη γενναιοδωρία του στους φίλους του όταν διαπιστώνει την ηθική κατάπτωση των συγχρόνων του, καταφεύγει στον Υμηττό και απομονωμένος από κάθε οικείο πρόσωπο συνηθίζει να καταριέται τους συμπολίτες του έξω από τα τείχη της πόλης. Υπάρχει, λοιπόν, πάντα η πιθανότητα της αυτοεξορίας, της συνειδητής περιφρόνησης του αποκλειστικού ορίου που περικλείει την κοινότητα και μιας στάσης ενός συνειδητού αποκλεισμού από εκείνη. Αραγε η συνθήκη του απόλιδος που είχε απασχολήσει τον Αριστοτέλη με τον δυικό χαρακτηρισμό του θηρίου ή του θεού μπορεί να συνυπάρχει στο υποκείμενο που θα αποστραφεί το συλλογικό πρόσημο της πόλης; Αυτή η αποδραστική τακτική κατά πόσο έχει λόγο να μεμψιμοιρεί έξω από τα όρια της;

Εάν η ανόρθωση των τοίχων, αποτελεί τακτική κάθε ιδεολογικής εμμονής ή τακτικής επιβίωσης για την εγχάραξη μιας θρησκευτικής ή κοσμικής πολιτείας (οι παράδεισοι των μονοθεϊστικών θρησκειών, τα kibbutzim, τα εθνικά σύνορα ανάμεσα σε άλλα) κάποιοι από τους αποκλίνοντες μπορούν να προσδίδουν στο όριο μια αμφίσημη ιδιότητα. Δεν είναι εκείνοι που αποκλείονται, αλλά εκείνοι που συνειδητά επιλέγουν την απόκλιση.

Η διπλή ιδιότητα του εγκλεισμού και του αποκλεισμού αγγίζει το «πέρας» και το «πέραν», σε ένα τέλος αλλά και μια αρχή όπου η επιλογή του «μη ανήκειν» η οποία διαπραγματεύεται έναν οντολογικό αναρχισμό (και όχι τον συνήθη δημοφιλή κοινωνικό αναρχισμό) βρίσκει μια αντιστοιχία με τους μεταλλασσόμενους μηχανισμούς της ανθρώπινης νόησης. Υπάρχει, λοιπόν, μια αμοιβαία εξάρτηση ανάμεσα στις τεχνητές διακρίσεις των συνόρων πάντα με οικοδομική και αρχιτεκτονική προέλευση. Αλλά και σε εκείνες τις αποδράσεις του ανθρωπίνου νου όπου κάθε διακριτό τεκτονικό όριο είναι μάταιο.

Ανεξάρτητα από τους γεωγραφικούς και γεωμετρικούς αποκλεισμούς η απόσχιση του νου από μια καθορισμένη γεωγραφία είναι εφικτή με τη σκέψη. Σε ένα του ποίημα ο E.E. Cummings περιγράφει «Κουβαλώ την καρδιά σου μαζί μου (την κουβαλώ στην καρδιά μου) δεν είμαι ούτε στιγμή χωρίς αυτήν».

Το υποκείμενο που ερωτεύεται μπορεί να βρίσκεται στην άλλη άκρη του κόσμου, αλλά τα φυσικά και γεωγραφικά όρια μπορούν να περιφρονηθούν από τη μνήμη και τη στοχαστική διεργασία γύρω από ένα επιθυμητό που υποκαθιστά εν μέρει αυτό που δεν είναι εφικτό. Θα υποθέταμε ότι αυτό θα συνέβαινε περισσότερο σε εκείνους που είναι ασφυκτικά περιτριγυρισμένοι σ’ ένα επαγγελματικό και νομικό πλαίσιο. Οπως περιοχές με χαμηλή πλυθησμιακή πυκνότητα, ειδικές κοινότητες όπως αυτές που σπουδάζουν στα boardingschools, αυτοί που βρίσκονται στις φυλακές, σε στρατόπεδα κ.λπ. Και μέσα σε όλες αυτές τις τεκτονικές οριοθετήσεις, οι κατατρεγμένες φυλές του έρωτα και του πένθους παράγουν ένα είδος ονειροπόλας δικαιοσύνης, εκεί όπου τα όρια διαλύονται και επιβραβεύεται η ανεκπλήρωτη επιθυμία, η προσδοκία της παραμονής σε μια φιλικότερη γη και μια μόνιμη κατοικία. Υπό αυτήν την έννοια, τα όρια της Ευρώπης βάλλονται από τον έντονο χτύπο της καρδιάς των προσφύγων αλλά και των μεταναστών.

Λουκία Αλαβάνου

Εικαστικός

Σαν διαπολιτισμικά τραγούδια

Με αφορμή την έρευνά μου για ένα φιλμ εικoνικής πραγματικότητας με προορισμό την Ελευσίνα 2021 και εν μέσω συζητήσεων με ελευσίνιες και ελευσίνιους συνεργάτες για το θέμα της προσφυγιάς και των συμβολικών ορίων της Eυρώπης, ο δρόμος μου με έριξε στην «έρημη χώρα» της Νέας Ζωής Ασπροπύργου. Ηταν ένα λοξοδρόμισμα, για να φτάσω στο ίδιο θέμα, αυτό των συνόρων, ιδωμένο με μια πλάγια ματιά (όπως έχει πει κι ο Ζίζεκ, η πλάγια ματιά πολλές φορές γραπώνει κάτι πιο ουσιαστικό απ’ την κατά μέτωπο)… Πρόκειται για έναν καταυλισμό Ρομά, που περιτριγυρίζεται από ανακυκλώσιμα και μη υλικά, λάσπη και καμένα λάστιχα. Βουναλάκια με τα απόβλητα της πόλης. Αυτά είναι τα φυσικά του όρια.

Ως ξένο σώμα (μη-Ρομά ή αλλιώς μπαλαμή στη διάλεκτο Ρομανές), δυσκολεύτηκα να εισχωρήσω στη χώρα αυτή. Πρώτα πέρασα απ’ το «προξενείο». Το δημοτικό σχολείο της Νέας Ζωής είναι σαν ένα είδος πρεσβείας, γιατί γεφυρώνει δυο κόσμους ανάμεσα στους οποίους υπάρχει άβυσσος. Η Ματίνα Βαβούλη, η ηρωική του διευθύντρια, με έβαλε αμέσως στο κλίμα. Το γραφείο της  βρίσκεται πίσω από χοντρές σιδεριές.

Η πρώτη εικόνα που αντίκρισα στο σχολείο ήταν ένας  πιτσιρικάς να μετράει χαρτονομίσματα Μονόπολης. Ετσι μάθαινε αριθμητική. Αυτό είναι που ο Winnicott ονομάζει ενδιάμεσο χώρο. Η Ματίνα μου σύστησε τον Βαλάντη Αναστασόπουλο, τον Ρομά «διαμεσολαβητή». Μαζί του περνάω το «check point» της Νέας Ζωής. Οι «πολίτες» της καινούργιας, για εμένα, αυτής «χώρας», κουβαλάνε την προσφυγιά και την εκδίωξη στο DΝΑ τους.

Νιώθω δέος όταν σκέφτομαι ότι η ξένη γλώσσα που ακούω γύρω μου δεν είναι καταγεγραμμένη, αλλά επιβίωσε προφορικά μέσα στους αιώνες. Ακόμα μεγαλύτερο δέος νιώθω ανακαλύπτοντας τα υβριδικά είδη μουσικής που γεννήθηκαν στο γκέτο. Μίξεις τσιγγάνικης φολκ, σκυλάδικου και χιπ χοπ, σε Αλβανικά, Ελληνικά και Ρομανές. Τι θα μπορούσε να εκφράζει καλύτερα το ευρωπαϊκό ιδεώδες απ’ αυτά τα διαπολιτισμικά, υβριδικά τραγούδια;

Κι ενώ τα συμβολικά «σύνορα» ανάμεσα στη Νέα Ζωή και την υπόλοιπη Ελλάδα φαντάζουν τόσο αδιάβατα, όσο θα ήθελε ο Τραμπ να είναι το τείχος του Μεξικού που σκοπεύει να ορθώσει, διαπίστωσα ότι υπάρχει ένα στοιχείο που τα έχει διαπεράσει με ευκολία. Πρόκειται για την τεχνολογία! Τα ρομά πιτσιρίκια είναι από πολύ μικρά τόσο εξοικειωμένα με apps ή ακόμα και VR παιχνίδια, όσο οποιοδήποτε άλλο παιδί στην Ευρώπη.

Με εντυπωσίασε ιδιαίτερα μια εικόνα που έφτιαξε ο δεκαεννιάχρονος με το ψευδώνυμο «Mikros Pismatiaris», μέσω μιας εφαρμογής επεξεργασίας φωτογραφιών για androids. Εχει μετατρέψει τον εαυτό του σ’ ένα είδος υπερήρωα, στεκόμενος με επιβλητικό και θυμωμένο βλέμμα προς τον φακό μπροστά σ’ ένα ψηφιακά ζωγραφισμένο λιοντάρι με φίλτρο τρεχούμενου νερού. Στο χέρι του ένα ρεβόλβερ με τραβηγμένη τη σκανδάλη. Γιατί, κακά τα ψέματα, όπου υπάρχουν τείχη και αδιαπέραστα σύνορα, εκεί, εμμέσως ή αμέσως, υπάρχει και πόλεμος!..

Κωστής Σταφυλάκης

Περφόρμερ

«Eutopia», μια περφόρμανς

Το καλοκαίρι του 2016 προσκλήθηκα από τον εικαστικό Πολύδωρο Καρυοφύλλη (Poka-Yio) να συμμετάσχω ως περφόρμερ στο θεατρικό έργο που ετοίμαζε με τίτλο «Eutopia». Επρόκειτο για ένα πείραμα βασιζόμενο σε μια στοιχειώδη σεναριακή δομή και τον αυτοσχεδιασμό των συμμετεχόντων. Το σενάριο μετέτρεπε τη σκηνή του έργου σε συνάντηση ενός focus group, μιας ομάδας εργασίας που είχε συγκληθεί από κάποιον άγνωστο εταιρικό φορέα για να επεξεργαστεί μια ιδέα, ένα προϊόν ή ένα επιχειρηματικό πλάνο, και να προσφέρει χρήσιμο feedback στον εταιρικό σύμβουλο και συντονιστή της ομάδας, τον οποίο υποδυόταν ο Poka-Yio.

Η υπό εξέταση ιδέα ήταν αυτή της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Η σύγκληση και διεξαγωγή του ερευνητικού αυτού focus group χαρακτηριζόταν από σύμπτωση της μεταφορικής και κυριολεκτικής του λειτουργίας: οι συμμετέχοντες ήταν υποψιασμένοι περφόρμερς, ωστόσο, τον ίδιο ακριβώς ρόλο θα είχαν σε ένα πραγματικό focus group, το οποίο θα απαιτούσε από αυτούς να μελετήσουν και να υποδυθούν μια ιδιότητα – να σκεφτούν πώς θα λειτουργούσε η προσωπικότητα που ενσαρκώνουν, όχι σε συνθήκες προσομοίωσης, αλλά σε πραγματικές συνθήκες. Το σενάριο του focus group είχε λοιπόν ως εξής: τέσσερις επιλεγμένοι συμμετέχοντες ενσαρκώνουν τέσσερις προσωπικότητες που έπαιξαν ρόλο στην ιστορία της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Καλούνται να μελετήσουν την ιστορική προσωπικότητα που ενσαρκώνουν και να απαντήσουν στις ερωτήσεις του συντονιστή σχετικά με το μέλλον, το παρόν και το παρελθόν της Ενωσης όπως δυνητικά θα απαντούσαν οι ιστορικές αυτές μορφές. Ενας γερμανός γκαλερίστας κλήθηκε να ενσαρκώσει τον Χέλμουτ Κολ, ο ηθοποιός Νικόλας Χανακούλας έπαιξε τον Φρανσουά Μιτεράν, η αρχιτέκτων Ελένη Κωστίκα ανέλαβε τον ρόλο της Ελιζαμπέτ Τεϊσιέ, δημοφιλούς αστρολόγου του Μιτεράν και της Γαλλίας. Σε εμένα δόθηκε ο ρόλος του Ζαν Μονέ, του επιχειρηματία, οικονομολόγου και διπλωμάτη από το Κονιάκ που ήταν παρών σε κάθε ιστορικό/ διπλωματικό σταθμό της συγκρότησης της Ενωσης.

Οι απαντήσεις βασίστηκαν σε ιστορικά μοτίβα. Ο Κολ χρεώθηκε τη γερμανική λιτότητα, ο Μιτεράν την καχυποψία απέναντι στην Ενωση, ενώ οι αστρολογικοί χάρτες της Τεϊσιέ έβγαζαν το πείραμα θνησιγενές. Συχνά, ο απελπισμένος μου Ζαν Μονέ ευχόταν να είχε περιοριστεί στη παραγωγή και το εμπόριο μπράντι.

Η εικοτολογία, η χαρακτηρολογία, η βιογραφική ταυτοποίηση βοηθούσε την ενσάρκωση. Ως ενσαρκωτής του Μονέ αντιμετώπιζα όμως το κενό, την αδύνατη θέση, το άγνωστο X της εξίσωσης. Υπήρχε πληθώρα βιογραφικών δεδομένων. Το πρόβλημα όμως ήταν η αδυνατότητα να σκεφτούμε ποια θα ήταν η θέση του σήμερα – η θέση ενός μάλλον τυχοδιώκτη επιχειρηματία που ταυτόχρονα πρωταγωνίστησε σε κοσμογονικές, συχνά βίαιες, διαδικασίες οικονομικής ενσωμάτωσης με φαντασίωση τις «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης», συλλαμβάνοντας ένα μείγμα οικονομισμού και φεντεραλιστικής διακυβέρνησης που υπερέβαινε τις ειδικές συνθήκες της εποχής του. Ο Μονέ ήταν πιο νεκρός, πιο φάντασμα από όλους τους πρωταγωνιστές της παράστασης. Οχι γιατί δεν είχε τι να πει, αλλά γιατί δεν ήξερε αν τον θέλει κανείς τριγύρω. Απορούσε βέβαια κι ο ίδιος αν είναι πια συναφής.

Γιώργος Ν. Πολίτης

Επίκουρος καθηγητής Κοινωνικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

Ευρωσκεπτικισμός και ευρωλαγνεία

Τα όρια της Ευρώπης είναι τα όρια επικράτησης του ελληνοδυτικού πολιτισμού. Η Ευρώπη αποτελεί τη σύνθεση μεταξύ της ελευθερίας, που γεννήθηκε στην Αθήνα, της αγάπης, που γεννήθηκε στην Ιερουσαλήμ και της κρατικής οργάνωσης, που γεννήθηκε στη Ρώμη, όπως δίδασκε ο Κωνσταντίνος Τσάτσος.

Αυτός ο πολιτισμός πλήττεται κυρίως εκ των έσω και μάλιστα από δύο μέτωπα. Το πρώτο είναι η μετατόπιση του κέντρου βάρους της ευρωπαϊκής πολιτικής από τις αρχές που τη θέσπισαν και τους στόχους που έθεσε, στο μέσο που χρησιμοποίησε για να τους πετύχει. Οι τρεις αρχές φώτιζαν ως στόχο την επίτευξη «αιώνιας ειρήνης» και ευημερίας στα εδάφη που διαχρονικά ποτίζονταν από το αίμα των πολέμων. Το μέσο που κρίθηκε ως πιο πρόσφορο ήταν η σύναψη εμπορικών δεσμών και η σταδιακή οικονομική ενοποίηση. Ωστόσο, εδώ και δύο δεκαετίες οι αρχές και οι σκοποί ξεχάστηκαν, ενώ το μέσο εξελίχθηκε σε αυτοσκοπό. Η εύλογη αποδοχή της οικονομίας της αγοράς οδήγησε στην παράλογη αποδοχή της κοινωνίας της αγοράς. Αυτή η αντίληψη έπληξε καίρια την Ευρωπαϊκή Ενωση. Τροφοδότησε το ρεύμα του ευρωσκεπτικισμού, το οποίο ενίσχυσαν οι λαϊκιστές κάθε απόχρωσης.

Ωστόσο στη βάση της ευρωσκεπτικιστικής ατζέντας υπάρχει αλήθεια: η μονοδιάστατη οικονομοκεντρική πολιτική, η αναγωγή του «Γιούρογκρουπ» σε υπέρτατο μηχανισμό διακυβέρνησης, η διόγκωση μιας αυτοαναφορικής κεντρικής γραφειοκρατίας δεν υπηρετούν ούτε τις αρχές, ούτε τον σκοπό της Ενωσης. Η επισήμανση αυτών των αδυναμιών δεν στρέφεται ενάντια στην Ενωση, αντιθέτως επικαλείται τις γενεσιουργές της δυνάμεις.

Οι θεσμοί δεν είναι στατικά σχήματα. Δεν διαθέτουν μία μοναδική και απαράλλακτη μορφή. Απεναντίας, είναι δυναμικά σχήματα, αλλάζουν, μεταβάλλονται και αναπτύσσονται. Δεν αποτελούν παγιωμένη κατάσταση, αλλά συνεχή διαδικασία. Οταν λέμε ότι «η Ευρωπαϊκή Ενωση έγινε ένας υδροκέφαλος γραφειοκρατικός μηχανισμός», αυτό δεν σημαίνει ότι μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει Ευρωπαϊκή Ενωση. Οι κοινωνίες μπορούν να αλλάξουν τους θεσμούς τους. Μέσα από αυτήν την αλλαγή αλλάζουν οι άνθρωποι, αλλάζει ο κόσμος και η εικόνα των ανθρώπων για τον κόσμο.

Οσοι παραγνωρίζουν την τάση μετατροπής της Συμμαχίας σε Ηγεμονία κουβαλάνε νερό στον μύλο των αρνητών της Ευρώπης. Οσοι δεν αναγνωρίζουν τον αλαζονικό τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε η χώρα μας την τελευταία δεκαετία, ούτε καν τα τεχνικά λάθη στα μέτρα που επιβλήθηκαν, χαρίζουν την κριτική σκέψη στον ευρωσκεπτικισμό. Η Ελλάδα και η Ευρώπη πρέπει να διδαχθούν από τις εξελίξεις. Είναι αναγκαία η μετατόπιση του κέντρου βάρους από την οικονομία, εκεί όπου η Ελλάδα πάσχει και η Ευρώπη στέκεται αμήχανη, στην κοινή ταυτότητα: εκεί όπου η Ελλάδα έδωσε το σπέρμα και η Ευρώπη είναι ο προικισμένος απόγονος.

Το δεύτερο μέτωπο που πλήττει τον χαρακτήρα του ευρωπαϊκού πολιτισμού είναι το πελώριο μεταναστευτικό κύμα. Αυτό που φούσκωσε από τη σύμπλευση διαφορετικών συμφερόντων: αριστερoί διεθνιστές, συντηρητικοί ολιγάρχες και φιλελεύθεροι δικαιωματιστές, έκρυψαν την ιδιοτέλειά τους κάτω από τη σκέπη μιας φανταστικής ομπρέλας «ανθρωπισμού».

Αυτός ο ανθρωπισμός δεν είναι άδολος. Οι πρώτοι ποντάρουν στο μεταναστευτικό ρεύμα επειδή, μετά την κατάρρευση των κομμουνιστικών φαντασιώσεων, βλέπουν σε αυτό το νέο επαναστατικό συλλογικό υποκείμενο. Οι δεύτεροι, επιβεβαιώνοντας την αντίληψη «το κεφάλαιο δεν έχει πατρίδα», αδιαφορούν για την υποβάθμιση της ζωής των φτωχών κατοίκων της ηπείρου. Ενδιαφέρονται αποκλειστικά για τα φτηνά εργατικά χέρια και την εφεδρική στρατιά ανέργων, που τους παρέχουν οι ορδές των απελπισμένων. Οι τρίτοι διακινούν έναν κακοχωνεμένο φιλελευθερισμό, που δεν συλλαμβάνει την έννοια του δημοσίου συμφέροντος ή των αρχών του ελληνικού Συντάγματος, που ορίζουν ότι οι εξουσίες πηγάζουν από τον Λαό και ασκούνται στο όνομα του Λαού και του Εθνους. Δεν έμαθαν ποτέ ότι η έννοια του Εθνους είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον φιλελευθερισμό και την αυτοδιάθεση. Βαφτίζοντας ρατσιστή όποιον την επικαλείται, χαρίζουν το «Εθνος» σε κάθε πονηρό πατριδοκάπηλο. Ενώ πριν από 330 χρόνια οι πατέρες του φιλελευθερισμού απέκλειαν τους Καθολικούς από τη διαδοχή του βρετανικού θρόνου, για να προφυλάξουν τον κοινοβουλευτισμό από τις αρπάγες της παπικής εξουσίας, σήμερα οι δικαιωματιστές κάνουν τα στραβά μάτια στον ισλαμικό φονταμενταλισμό στο όνομα μιας νεφελώδους ανεκτικότητας.

Ο ελληνοδυτικός πολιτισμός θεμελιώθηκε πάνω στην αμφισβήτηση. Αυτή γέννησε την επιστήμη, τη φιλοσοφία, τη δημοκρατία. Στο ισλάμ, ακόμη και στις ηπιότερες εκδοχές του, δεν υπάρχει χώρος για αμφισβήτηση. Αυτή θεωρείται εκ προοιμίου ασέβεια και τιμωρείται. Η Δύση βγήκε από τα δεσμά του Μεσαίωνα όταν μπόρεσε να απεξαρτήσει τον Λόγο από την Πίστη. Στο Ισλάμ ποτέ δεν εμφανίστηκε τέτοια διάκριση. Ποτέ δεν αναπτύχθηκε κίνημα χωρισμού του θρησκευτικού από το πολιτικό.

Ενέργειες όπως είναι η κάλυψη των γυμνών μνημείων στην Ιταλία, για να μη θιγεί ο φιλοξενούμενος ιρανός πρωθυπουργός ή η εμφάνιση του αρχιεπισκόπου Αθηνών χωρίς τον σταυρό, για να μη θιγούν οι μόλις διασωθέντες από πνιγμό μετανάστες, δεν είναι κινήσεις ευγένειας και ανοχής. Είναι ακατανόητες εκπτώσεις των αρχών του ελληνοδυτικού πολιτισμού. Συμβολίζουν την πολιτική αυτοχειρίας που άσκεπτα ακολουθείται. Είναι ακριβώς το αντίθετο απ’ ό,τι οφείλουμε να πράξουμε. Εάν η Ευρώπη έχει ένα χρέος προς την ανθρωπότητα, αυτό είναι η υπεράσπιση του ελληνοδυτικού πολιτισμού. Ακριβώς – και επειδή – είναι ο μόνος πολιτισμός που υπερασπίζεται την αμφισβήτηση και τον Λόγο έναντι της Πίστης. Και η Ευρώπη είναι ο κατ’ εξοχήν χώρος στον οποίο εκφράζεται αυτός ο πολιτισμός. Με όλες τις αδυναμίες της, παραμένει ο πιο ελεύθερος χώρος στον κόσμο.

Ο Γιώργος Ν. Πολίτης είναι συγγραφέας του βιβλίου «Εξουσιαστική Αριστερά και η κρυφή γοητεία της ανοησίας», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια

Μαρία Τσαντσάνογλου

Αναπληρώτρια γενική διευθύντρια του Μητροπολιτικού Οργανισμού Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης (MOMus)

Η αλληλεγγύη και η δημοκρατία

Τα γεωγραφικά όρια της Ευρώπης αποτυπώνονται με συμβατικό τρόπο: μια οροσειρά, μια θάλασσα, ένας ωκεανός. H Ρωσία λ.χ. είναι πολύ μεγάλη για να χωράει σε μία μόνον ήπειρο, όμως μπορεί να φανταστεί κανείς την ευρωπαϊκή ποίηση χωρίς τον Πούσκιν και τον Μαγιακόφσκι, την ευρωπαϊκή πεζογραφία χωρίς τον Ντοστογέφσκι και τον Γκόγκολ, το ευρωπαϊκό θέατρο χωρίς τον Τσέχοφ, την ευρωπαϊκή μουσική χωρίς τον Τσαϊκόφσκι, αλλά και τη χημεία χωρίς τον Μεντελέγεφ, τη βιολογία χωρίς τον Πάβλοφ, τα μαθηματικά χωρίς τον Λομπατσέφσκι; Οι άνθρωποι αυτοί είχαν δυσκολευτεί να πάρουν βίζα όταν χρειάστηκε να ταξιδέψουν στην Ευρώπη. Επίσης, σχεδόν κανείς δεν αμφισβήτησε το δικαίωμα της άλλης διηπειρωτικής μας γειτόνισσας, της Τουρκίας, να αποτελέσει μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης εφόσον «ευθυγραμμιστεί με τις αξίες της Ευρώπης». Ποια είναι τα όρια της αλήθειας και του ψέματος; Από την άλλη, ας μην ξεχνούμε ότι η αποικιοκρατική Ευρώπη θεώρησε με υπεροπτικό τρόπο αυτονόητους δορυφόρους της την Αφρική, την Ασία και την Αμερική και με δυσκολία υπέκυψε εν τέλει στο κυρίαρχο δημοκρατικό δικαίωμα της ανεξαρτησίας. Και φτάσαμε, ύστερα από πολλές αλλαγές συνόρων εντός της ίδιας της Ευρώπης, αποτέλεσμα συνήθως πολέμων και επαναστάσεων – άλλοτε ένοπλων κι άλλοτε «βελούδινων» όπως συνέβη με την Τσεχία και την Σλοβακία – στο σημείο να μπορούμε να μετακινούμαστε ελεύθερα, με σύνορα ανοικτά στο εσωτερικό μιας Ενωσης που αποδέχεται ότι ο πλούτος της είναι ο πολυεθνικός και πολυπολιτισμικός της χαρακτήρας, η ενότητα, η ανεκτικότητα, η ανεξιθρησκία και η αλληλεπίδραση πολιτισμών. Και θαρρείς πως αρκεί μια μόνο στιγμή για να γίνουν τα ανοικτά σύνορα του κοινού μας σπιτιού πιο κλειστά από ποτέ, να ξεφυτρώσουν φωνές εθνικισμού και ξενοφοβίας που θα εμποδίσουν ανθρώπους που αναζητούν βοήθεια και καταφύγιο να προσπελάσουν το άβατο της συγκριτικής μας ασφάλειας και ευημερίας.

Αν δεν καταλάβουμε και πιστέψουμε ότι ο πραγματικός κίνδυνος δεν προέρχεται από τα ανοικτά σύνορα της αγάπης και της εμπιστοσύνης αλλά από τα υψωμένα τείχη του μίσους και της καχυποψίας, ποτέ δεν θα γίνει η Ευρωπαϊκή Ενωση το πρότυπο που θέλει (και μπορεί) να είναι, αυτό της πολιτικής και κοινωνικής αλληλεγγύης και δημοκρατίας που ξέρει, πρωτίστως, η ίδια να περιφρουρεί τις αξίες της.