Μετά βαΐων και κλάδων

Επαναφέρω στη μνήμη την περιπέτεια της αρχαίας λέξης τύραννος. Η πρώτη αυθεντική σημασία έχει να κάνει με την ανάληψη και άσκηση της εξουσίας από άτομο που δεν είναι γόνος, διάδοχος βασιλικού οίκου, κληρονομικής εξουσίας οικογένειας ή γενιάς που αντλεί το κύρος της, τουλάχιστον στην αρχαιότητα, από μια θεϊκή προστασία ή ακόμη και ερωτική συνεύρεση θνητού με θεό. Εξάλλου, έως τις σύγχρονες εποχές, δυναστείες θεωρούνταν ή επιβάλλονταν ως ελέω Θεού, και στην Ευρώπη, αλλά κυρίως στην Ασία και την Αφρική. Με τον καιρό η τυραννίδα ήταν μια αυθαίρετη ανάληψη της εξουσίας και μ’ αυτή την έννοια θα πρέπει να κατανοούμε ιστορικά και τους τριάκοντα τυράννους, ανεξάρτητα από το αν εκείνοι άσκησαν μια βίαιη εξουσία, εγκληματική. Εν τέλει τύραννος και τυραννίδα είναι έννοιες που εκφράζουν την άσκηση της εξουσίας χωρίς νομιμοποίηση είτε από το εθιμικό είτε το κράτος δικαίου.

Εδώ σταματώ για να θυμίσω πως η πρώτη νοηματοδότηση του όρου τύραννος ως μιας αυθαίρετης, βίαιης και παρά τους νόμους ή την παράδοση άσκησης της εξουσίας χρησιμοποιήθηκε στην αρχαία Αθήνα για την κατάλυση των νόμων της πόλεως από τον όχλο κι όχι από ένα πρόσωπο ή μια τάξη κοινωνική. Την οχλοκρατία που κατέλυσε το έννομο κράτος στην Αθήνα την εποχή που κυβερνούσε ο δημοκρατικός ηγέτης Εφιάλτης (άλλος από τον προδότη των Θερμοπυλών) με υπαρχηγό τον Περικλή. Ο τελευταίος ηγήθηκε της κίνησης για την ανατροπή του, επειδή ο Εφιάλτης ως λαϊκιστής νόθευσε τη σολώνεια νομοθεσία για τη σύνθεση του Αρείου Πάγου, με περιορισμούς στην εκλογιμότητα. Παλιότερα είχε γίνει διάσημο το βιβλίο του Λε Μπον «Η ψυχολογία των όχλων», με εύστοχες διαπιστώσεις.

Αν σήμερα ξαναφέρνω στο προσκήνιο την παρουσία συχνά του όχλου στην Ιστορία, είναι διότι την Κυριακή των Βαΐων «γιορτάζεται» μια θριαμβευτική είσοδος ενός προσώπου σε μια πόλη, όπου χιλιάδες λαού μετά βαΐων και κλάδων το υποδέχεται. Και το πράγμα θα τελείωνε σε μια εντυπωσιακή περιγραφή για τον ενθουσιασμό της μάζας, αν σε μία εβδομάδα ο ίδιος όχλος με την ίδια μαζική ομοθυμία δεν ούρλιαζε αφηνιασμένος για το ίδιο πρόσωπο: «Σταύρωσον, σταύρωσον αυτόν».

Πώς τα βάια και οι κλάδοι έγιναν σε μία εβδομάδα καρφιά, λόγχη, όξος και ο ταπεινός πώλος όνου που τον έφερε στα καλντερίμια της Ιερουσαλήμ μετετράπη σε ξύλινο σταυρό, μας επιτρέπει να μελετήσουμε μελαγχολικά την ψυχολογία των μαζών μέσα στην Ιστορία.

Θυμίζω πάλι εδώ πως η αρχική αιτία που δημιούργησε τις δύο κυρίαρχες ισλαμικές οντότητες, τους σιίτες και τους σουνίτες, βρίσκεται στην εκτέλεση του ιμάμη από τους σουνίτες. Εκτοτε αυτές οι δύο θρησκευτικές αιρέσεις (αίρεση σημαίνει επιλογή κατ’ αρχάς) βρίσκονται σε ανειρήνευτο πόλεμο. Ο Σαντάμ Χουσεΐν ήταν σιίτης και κρεμάστηκε από τους σουνίτες και οι Αμερικανοί απλώς έβλεπαν! Χρειάζεται να θυμηθούμε τον θριαμβικό τρόπο που ανέβηκε στην εξουσία ως λαοπρόβλητος ηγέτης ο Καντάφι; Και πώς τα ίδια πλήθη, ο αφιονισμένος όχλος, τον διαπόμπευε γυμνό και κατασπαραγμένο από ανθρώπινα χέρια σε μια καρότσα στρατιωτικού οχήματος;

Θυμηθείτε πώς τα εκατομμύρια Κινέζοι υπνωτισμένοι από τη «σοφία» του Μάο παρήλαυναν κρατώντας στα χέρια το «Νέο Ευαγγέλιο», το κόκκινο βιβλιαράκι με τις νέες εντολές, και πώς σε λίγα χρόνια διαπόμπευαν τη χήρα του και τα ενεργούμενά του. Η γενιά μου είδε σε κάθε κράτος της Νότιας Αμερικής να αποθεώνονται τύραννοι από εκατομμύρια οπαδούς και σε λίγα χρόνια οι ίδιοι κάτοικοι της φοβερής φαβέλας να λιντσάρουν, να εξορίζουν και να προγκάρουν τον πριν από λίγο σωτήρα και πατέρα του έθνους και του λαού.

Θυμηθείτε πάλι τα δικά μας: ο Κολοκοτρώνης δοξάζεται ως Ελευθερωτής της Τριπολιτσάς και σε λίγο χρόνο βρίσκεται δέσμιος στα μπουντρούμια του Αναπλιού. Ενας ενθουσιασμένος όχλος καπεταναίων και αρματολών υποδέχεται τον Καποδίστρια ως κυβερνήτη του νεοπαγούς κράτους και σε λίγο, με τον μισό λαό να τον καταριέται, εκείνος πέφτει νεκρός από τα βόλια γόνων αγωνιστών την ώρα που έβγαινε από την κυριακάτικη λειτουργία.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος καλείται από την Κρήτη να σώσει την Ελλάδα μετά την επανάσταση στο Γουδί και γίνεται με ενθουσιασμό δεκτός από τα πλήθη που ζητούν νέο Σύνταγμα. Σε λίγα χρόνια, αφιονισμένα πλήθη κουβαλώντας λιθάρια, μανταλίδια, κομμάτια μάρμαρο ξηλωμένα από αυλές, πεζοδρόμια, στήνουν στο Πεδίον του Αρεως ανάθεμα και πάλι λίγο αργότερα απογοητεύονται καταθλιπτικά διότι απέτυχαν οι απόπειρες δολοφονίας του.

Ας μην αναφερθώ σε βυζαντινούς αυτοκράτορες που ανέβηκαν στην εξουσία με οχλοκρατικές επαναστάσεις των οπαδών των ομάδων του ιπποδρόμου, οι οποίοι αργότερα υποδέχονταν τους ίδιους ηγεμόνες χλευάζοντάς τους και τυφλωμένους.

Και βέβαια δεν θα ασχοληθώ με τους θριάμβους των ρωμαίων αυτοκρατόρων μετά τις νίκες τους και τα κρυμμένα μέσα στα ενδιαιτήματά τους στιλέτα που τους έστελναν, από συζύγους, γιους, αδελφούς και φίλους, στον Αδη.

Εχει κανείς τον πειρασμό να ισχυριστεί πως μέσα στα βάια και τους κλάδους των υποδοχών κρύβονται τα εγχειρίδια, οι βρόγχοι, τα σπίρτα και οι σφαίρες που θα απαλλάξουν τον όχλο από την ενοχή πως παρασύρθηκε, εξετέθη και απογοητεύτηκε από τον ηγέτη που αποθέωνε;

Ποιος δεν έχει δει σε ντοκουμέντο της εποχής την περίφημη πορεία προς τη Ρώμη του Μουσολίνι; Επικεφαλής φανατισμένων φασιστών πορεύονται για να καταλάβουν την εξουσία και όσο προχωρούν η ουρά των οπαδών μεγαλώνει. Περνώντας από πόλεις και χωριά, από χωράφια και εργοτάξια, προστίθενται νέοι αφιονισμένοι οπαδοί.

Και ποιος δεν έχει δει το άλλο ντοκουμέντο, λίγα χρόνια μετά, να αιωρείται κρεμασμένος μαζί με την ερωμένη του και σε λίγο τα κεφάλια τους να γίνονται μπαίγνια στα χέρια και τα πόδια των μαζών, πρώην αποθεωτικών μαϊμούδων, με υψωμένο το χέρι στον φασιστικό χαιρετισμό;

Και ποιος μπορεί να ξεχάσει τα εκατομμύρια Γερμανούς στο Μόναχο, στη Νυρεμβέργη, εκστασιασμένους να χαιρετούν ναζιστικά τον γαβγίζοντα ηγέτη που σε λίγα μόνο χρόνια, με τον γιακά της χλαίνης σηκωμένο, θα οδηγούσε στη σφαγή εφήβους δεκαπέντε ετών, πριν κρυμμένος σε μια κατακόμβη μεταλάβει το υδροκυάνιο; Και τα πλήθη των οπαδών, άλλοι με ένα πόδι, ένα χέρι, άλλοι στάχτη κι άλλοι σαν αλαλιασμένοι να περιφέρονται στα ερείπια μεγάλων πόλεων που είχαν κάποτε απολαύσει τον Μπαχ, τον Μότσαρτ, τον Καντ, τον Χούσερλ, τον Γκαίτε, τον Σίλερ, τον Τόμας Μαν, τον Ρίλκε, τον Χάιντεργκερ, τον Αϊνσταϊν, τον Βέμπερ, τον Μπαουχάους στην αρχιτεκτονική και τους μεγάλους ζωγράφους τεσσάρων αιώνων. Αφήνω βέβαια ως γνωστή την προσφορά των Γερμανών στην ελληνική και λατινική κληρονομιά.

Πώς απ’ αυτόν τον πολιτιστικό πυρήνα ξεπήδησε η κτηνωδία; Πώς αυτή η παιδεία γέννησε και τέρατα;

Αλήθεια, πώς ο νους συμβιβάζεται να βλέπει δίπλα στο κώνειο του Σωκράτη τη φιλοσοφία του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, δίπλα στον Ρωμανό τον Μελωδό τη δολοφονία μέσα στο Ιερό (;) Παλάτιο του Φωκά και του Τσιμισκή; Δίπλα στην πυρά που έκαψε η Ιερά Εξέταση τον Τζορντάνο Μπρούνο και τη Ζαν ντ’ Αρκ τον «Δαβίδ» του Μιχαήλ Αγγέλου και την «Τζοκόντα» του Ντα Βίντσι;

Ποιος κακός αέρας φυσά και μετατρέπει τις φωνές των μαζανθρώπων ώστε το «Αινείτε» να γίνει «Σταυρώστε»;

Χρειαστήκαμε εκατομμύρια χρόνια για να κάνουμε τα τέσσερα πόδια δύο και να εγκαταλείψουμε την αγέλη. Αλλά τι συμβαίνει και κάθε φορά που έχουμε απέναντί μας ένα θήραμα ή μια άλλη αντίθετη ιδέα ή ένα άλλο ήθος ή ένα άλλο χρώμα προσώπου ξαναγυρίζουμε στην αγέλη;

Συχνά έχω την εντύπωση πως μας στήνει παγίδες η Ιστορία. Οπως στις ρωσικές μπάμπουσκες, τις κούκλες τη μία μέσα στην άλλη, αν βγάλεις τον Γκαίτε στο βάθος βρίσκεις τον Χίτλερ, αν βγάλεις τον Γκόγκολ βρίσκεις τον Στάλιν, αν βγάλεις τον Δάντη βρίσκεις τον Μουσολίνι, αν βγάλεις τον Αριστοτέλη ή τον Σολωμό βρίσκεις τον δικτάτορα Ιωαννίδη, αν βγάλεις τον Λάο Τσε βρίσκεις τον Μάο, αν βγάλεις τον Μαρκ Τουέιν βρίσκεις τον ΜακΑρθουρ.

Φυλαχτείτε, συνέλληνες, από τα βάια και τους κλάδους.