Η τέχνη που «συμβαίνει τώρα»

Ψήφο στο «τώρα», στους εν ζωή καλλιτέχνες, στο ευρύ κοινό και όχι στους ειδικούς, στη ζωγραφική (τη φερόμενη ως «ζόμπι της τέχνης» που διαρκώς φημολογείται ότι πεθαίνει, αλλά είναι εν τέλει πανταχού παρούσα) ετοιμάζεται να δώσει η μεγαλύτερη εικαστική διοργάνωση της υφηλίου, η Μπιενάλε της Βενετίας. Επανάσταση, λοιπόν, σε έναν καθιερωμένο θεσμό που συχνά επιχειρεί να λειτουργήσει σαν πολιτικό σχόλιο χωρίς να τα καταφέρνει πάντα; Κι αυτό επειδή άλλοτε η συνταγή του καλλιτεχνικού διευθυντή δεν πετυχαίνει – όπως της Κριστίν Μασέλ του 2017 που χαρακτηρίστηκε από την έλλειψη συνοχής – κι άλλοτε επειδή ακόμη και των καλών συνταγών οι αποδέκτες ενδέχεται να αποσυντονιστούν από τη λάμψη των πολυτελών σκαφών που στριμώχνονται για μια θέση στη ρίβα, αλλά και τις συμφωνίες εκατομμυρίων που γίνονται κάτω από το τραπέζι (όπως του Οκούι Ενβέζορ το 2015);

Ο 62χρονος καλλιτεχνικός διευθυντής της 58ης Μπιενάλε της Βενετίας, αμερικανός επιμελητής με σπουδές σημειολογίας Ραλφ Ρούγκοφ, ίσως να μη χρησιμοποιούσε τον όρο επανάσταση, όπως και τον όρο ψήφος. Κι ας μοιάζει εξαιρετικά επίκαιρος ο δεύτερος όχι μόνο επειδή η διοργάνωση εγκαινιάζεται σε τρεις εβδομάδες από σήμερα, μια ανάσα από τις ευρωεκλογές, αλλά κι επειδή η πολιτική επικαιρότητα είναι ιδιαιτέρως βεβαρημένη, με το Brexit να κρατά σε αγωνία ολόκληρη την Ευρώπη, τις ακροδεξιές δυνάμεις να γνωρίζουν άνοδο και τον εθνικισμό να ζει ημέρες δόξας, τις Ηνωμένες Πολιτείες να εμμένουν στην ανέγερση τείχους στα σύνορα με το Μεξικό τη στιγμή που φέτος η Ευρώπη γιορτάζει τη συμπλήρωση 30 χρόνων από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, τα Κίτρινα Γιλέκα να ζητούν κοινωνική δικαιοσύνη και το κίνημα #MeToo να μη λέει να κοπάσει.

Τι αλλάζει στην Μπιενάλε; Οι αλλαγές όμως τις οποίες ετοιμάζει είναι πολλές και ριζοσπαστικές. Υπάρχουν περισσότερες από 300 μπιενάλε παγκοσμίως, οι οποίες ανακυκλώνουν τις ίδιες θεματικές, διαπιστώνει. Ως προς τις θεωρητικές αλλαγές εστιάζει στο θέμα. Επιλέγει ως θεματική ομπρέλα την κινεζική ευχή «Είθε να ζήσεις σε ενδιαφέροντες καιρούς», καθώς, όπως εξηγεί, το μόνο που θέλει είναι οι καλλιτέχνες να απεικονίσουν την εποχή που ζουν. Και καθώς κυβερνήσεις και Διαδίκτυο αλλοιώνουν τα γεγονότα ανάλογα με τα συμφέροντά τους, προσφέροντας συχνά στο κοινό τις ειδήσεις που θέλει να ακούσει, η τέχνη είναι εκείνη που «μπορεί να ανοίξει το μυαλό μας».

Οσον αφορά τις αλλαγές σε πρακτικό επίπεδο, για πρώτη φορά στην ιστορία του 124 χρόνων θεσμού η κεντρική έκθεση δεν θα είναι ενιαία, αλλά δύο διαφορετικές. «Πρόταση Α» θα ονομάζεται εκείνη που θα φιλοξενηθεί στους χώρους των παλιών ναυπηγείων – στο Αρσενάλε – και «Πρόταση Β» εκείνη που θα παρουσιαστεί στο παλιό ιταλικό περίπτερο, στους Κήπους (Τζαρντίνι). Τι θα συνδέει τις δύο αυτές εκθέσεις; Το γεγονός ότι καθένας από τους 79 καλλιτέχνες που έχουν επιλεγεί από τον καλλιτεχνικό διευθυντή θα παρουσιάζει έργα του και στους δύο χώρους.

Δεύτερον, η έκθεση από πλευράς συμμετεχόντων θα είναι η μικρότερη της τελευταίας δεκαετίας και συγκεκριμένα κατά 34% από την προηγούμενη (120 καλλιτέχνες) και κατά 42% από τη διοργάνωση του 2015 (136 καλλιτέχνες). Αριθμητικά βρίσκεται πλησιέστερα στην Μπιενάλε του 2011, όπου οι συμμετέχοντες ήταν 82. «Θα βλέπατε μια ταινία διάρκειας 20 ωρών; Κάτι αντίστοιχο είναι και η Μπιενάλε σε σύγκριση με μια κανονική έκθεση» αιτιολογεί την επιλογή του ο καλλιτεχνικός διευθυντής. Ο περιορισμένος αριθμός καλλιτεχνών, θεωρητικά τουλάχιστον, θα επιτρέψει και μια λιγότερο μίζερη διανομή των 13 εκατ. ευρώ του προϋπολογισμού από πλευράς διοίκησης για την παραγωγή των έργων τους.

Τρίτον, όλοι οι συμμετέχοντες δεν είναι απλώς ζώντες, αλλά και νεαροί. Το ένα τρίτο έχει γεννηθεί το 1980, ενώ ο Λιθουανός Αουγκούστας Σεραπίνας έχει γεννηθεί το 1990. Χωρίς αυτό να σημαίνει πως θα λείψουν από τις δύο εκθέσεις και τα μεγάλα ονόματα, όπως ο Τζορτζ Κόντο ή ο Βαν Ντο.

Τέταρτον, έχει μειωθεί το χάσμα ανάμεσα στην παρουσία όσων αυτοπροσδιορίζονται αντιστοίχως ως άνδρες και γυναίκες καθώς τα ποσοστά είναι 50-50, κάτι που συμπτωματικά παρατηρείται και στις εθνικές συμμετοχές.

Πέμπτον, αν και η πολιτική επικαιρότητα είναι ιδιαιτέρως πλούσια και το θέμα που επέλεξε ο Ρούγκοφ φλερτάρει σαφώς με την πολιτική, ο ίδιος δηλώνει πως τον ενδιαφέρουν περισσότερο «η ευχαρίστηση και η κριτική σκέψη», αν και τα πολιτικά έργα δεν θα απουσιάσουν, αν κρίνει κάποιος επί παραδείγματι από την εγκατάσταση του Λιβανέζου Λόρενς Αμπου Χάντμαν που θα ασχοληθεί με το πώς διεισδύει κάποιος από ένα τείχος, καθώς σε πρόσφατη δουλειά του είχε εστιάσει στις δικαστικές υποθέσεις στην πρώην Ανατολική Γερμανία που είχαν βασιστεί σε στοιχεία τα οποία είχαν προκύψει επειδή οι πράκτορες κρυφάκουγαν.

Εκτον, θα υπάρξουν πολλά έργα ζωγραφικής διότι «με ενδιαφέρει πώς η ζωγραφική, που εδώ και έξι δεκαετίες δηλώνεται ως νεκρή, εμφανίζει αντοχή που θυμίζει ζόμπι και βρίσκει τρόπους να επανεφεύρει τον εαυτό της», όπως λέει ο αρχιτέκτονας των δύο εκθέσεων. Μια ιδέα για το τι θα δούμε μπορούμε να πάρουμε από τη δουλειά της Τζούλι Μεχρετού, η οποία «πειράζει» ψηφιακά φωτογραφίες τις οποίες εν συνεχεία «ντύνει» με αφαιρετικές πινελιές. Η επιλογή αυτή δεν σημαίνει ότι θα απουσιάζουν η γλυπτική, το βίντεο, η ψηφιακή τέχνη. Κάθε άλλο, αφού για πρώτη φορά θα παρουσιαστούν έργα εικονικής πραγματικότητας, ειδική παραγωγή για την Μπιενάλε, όπως και έργα επαυξημένης πραγματικότητας.

Ολα αυτά όμως πηγάζουν από μια βασική αλλαγή προτεραιοτήτων της Μπιενάλε: το γεγονός ότι πλέον θέλει να εστιάσει στο ευρύ κοινό, τους 615.000 επισκέπτες του 2017, ποσοστό αυξημένο κατά 23% από το 2015, και όχι στους συλλέκτες, τους εμπόρους τέχνης, τους δημοπράτες που σπεύδουν στα προεγκαίνια για να κλείσουν συμφωνίες. «Η περίοδος των εγκαινίων είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της Μπιενάλε. Δίνει εντελώς παραμορφωμένη την εικόνα της διοργάνωσης. Εκείνες τις τρεις ημέρες πιστεύει κάποιος ότι η Μπιενάλε είναι μαρίνα για σκάφη» λέει ο πρόεδρός της Πάολο Μπαράτα που επέλεξε, όπως είπε, τον εδώ και 13 χρόνια διευθυντή της Hayward Gallery Ραλφ Ρούγκοφ ακριβώς επειδή επικεντρώνεται στο ευρύ κοινό.

Ντεμπούτο χωρών. Κι αν αυτά αναμένεται να συμβούν στον κεντρικό πυρήνα της φετινής Μπιενάλε, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον αναμένονται και οι 90 εθνικές συμμετοχές, εκ των οποίων τέσσερις κάνουν ντεμπούτο: η Γκάνα, η Μαδαγασκάρη, η Μαλαισία και το Πακιστάν. Οικονομικοί λόγοι έγιναν αιτία δύο ακόμη «πρωτάρηδες» τελικά να μην καταφέρουν να ταξιδέψουν στην έδρα της Γαληνοτάτης, η Αλγερία και το Καζακστάν, ενώ δυναμική επιστροφή υπόσχονται να κάνουν ύστερα από οκταετή απουσία η Σαουδική Αραβία, η οποία μέσω της πολιτιστικής διπλωματίας επιχειρεί να διασκεδάσει τις εντυπώσεις της υπόθεσης της δολοφονίας Κασόγκι, και η Ινδία, με ένα αφιέρωμα στον Μαχάτμα Γκάντι, με αφορμή τη συμπλήρωση 150 χρόνων από τη γέννησή του. Η Ρωσία κατεβαίνει με επιμελητή του περιπτέρου της το Μουσείο Ερμιτάζ και κεντρική εγκατάσταση με την υπογραφή του βραβευμένου με Χρυσό Λέοντα κινηματογραφιστή Αλεξάντερ Σουκούροφ, ο οποίος είχε γυρίσει την ταινία – μονοπλάνο «Ρωσική κιβωτός» στους χώρους του πρώην τσαρικού ανακτόρου. Η Βρετανία – που έδιωξε άρον άρον τα έργα εκτός συνόρων φοβούμενη το Brexit – κατεβαίνει με την υποψήφια για Τέρνερ Κάθι Γουίλκς. Η Γερμανία με την εντελώς άγνωστη Νατάσα Σούντερ Χάπελμαν – μια καλλιτέχνιδα που σε κάθε της εμφάνιση αναγραμματίζει το όνομά της, αλλάζει το βιογραφικό της και κρύβει το πρόσωπό της κάτω από πέτρες φτιαγμένες από πεπιεσμένο χαρτί. Η Γαλλία για τρίτη φορά στην ιστορία του θεσμού συμμετέχει με γυναίκα καλλιτέχνη και επιλέγει την αντισυμβατική και βραβευμένη με Τέρνερ Λορ Προύβοστ, η οποία θα τυλίξει το περίπτερο με ένα χταπόδι.

Αρωμα Ελλάδας. Οσο για την Ελλάδα, η ομάδα των Ζάφου Ξαγοράρη, Εύας Στεφανή και Πάνου Χαραλάμπους υπό την επιμέλεια της Κατερίνας Τσέλου θα παραλλάξει την αρχιτεκτονική του περιπτέρου της τοποθετώντας στην είσοδο την ανακατασκευή της πύλης του στρατοπέδου της Μακρονήσου, θα καλύψει το πάτωμα με μια εγκατάσταση από 20.000 ποτήρια, η οποία θα λειτουργήσει ως μια ιδιότυπη πίστα για χορό, και θα αφηγηθεί, μεταξύ άλλων, καθημερινές ιστορίες ανδρών υπό το βλέμμα μιας και μόνο γυναίκας. Ο τίτλος της εθνικής μας συμμετοχής, επίτροπος της οποίας είναι η Συραγώ Τσιάρα του νεοσύστατου ΜΟΜus Θεσσαλονίκης, είναι «Κύριος Στινγκλ».

Δεν είναι όμως μόνο η εθνική μας συμμετοχή εκείνη που φέρνει ονόματα με άρωμα Ελλάδας στην Μπιενάλε. Στην κεντρική έκθεση έχουν επιλεγεί ο εξ Αργυροκάστρου ορμώμενος Ανδρέας Λόλης που κατέχει μια σημαντική θέση στη σύγχρονη ελληνική εικαστική σκηνή και η εκ Λευκωσίας Χάρις Επαμεινώνδα, ενώ στα εθνικά περίπτερα η Κατερίνα Γρέγου στην τρίτη συμμετοχή της ως επιμελήτρια στην Μπιενάλε έχει την ευθύνη του περιπτέρου της Κροατίας και το κυπριακό δίδυμο – η επιμελήτρια Εσπερία Ηλιάδου Σουπιέ και η καλλιτέχνις Κλείτσα Αντωνίου – βάζει τη σφραγίδα του στο περίπτερο της Μάλτας. Ούτε ωστόσο από τα αναρίθμητα γεγονότα που «τρέχουν» παράλληλα με τα εγκαίνια δεν θα λείψει η Ελλάδα, καθώς το Ιδρυμα Πράντα φιλοξενεί μεγάλη αναδρομική έκθεση με έργα του Γιάννη Κουνέλλη.