Ο Δον Κιχώτης χωρίς τους ανεμόμυλους

Δεν υπάρχει άλλο λογοτεχνικό έργο που να ενέπνευσε τόσο διαφορετικές κριτικές αναγνώσεις απ’ ό,τι ο «Δον Κιχότε», τόσο ενδιαφέρουσες αποτιμήσεις για τις προθέσεις και τη σημασία του. Τραγικός ποιητής για τον Μπάιρον και κωμικός για τον Τόμας Μαν, μυστικιστής για τον Ουναμούνο, ένας σαδιστής συγγραφέας που τυραννάει τον ήρωά του για τον Ναμπόκοφ, «πρεσβευτής της ανάγνωσης» για τον Κάρλος Φουέντες, ο πρώτος «που ανακάλυψε τη φαντασιακή διάσταση στο εσωτερικό του ατόμου» για τον Αλέχο Καρπεντιέρ, ένας «εκκεντρικός που περνάει όλη τη λογοτεχνία από δίκη» για τον Μορίς Μπλανσό, ο Θερβάντες εγκαινιάζει το μυθιστόρημα με τον πιο θριαμβευτικό τρόπο. Και ο Δον Κιχότε του, ήρωας σε αναζήτηση της μορφής του, πάντοτε ακαθόριστης, σύμφωνα με τη Μαρτ Ρομπέρ, διχασμένος ανάμεσα στην πραγματικότητα και την ψευδαίσθηση, τη λογική και την τρέλα, το ερωτικό και το γελοίο, το οραματικό και το εσχατολογικό στοιχείο, δεν προσεγγίστηκε μόνο με ποικίλους αναγνωστικούς τρόπους, αλλά προκάλεσε αναστάτωση και στη θεωρητική ορολογία, γεννώντας νέους όρους και σχήματα: τον «προοπτικισμό» του Σπίτζερ, την «εξωσκόπηση» του Κάστρο, την «τριγωνική (ή τριμερή) επιθυμία» του Ζιράρ, τον «ετερόγλωσσο, μεταμορφωμένο σε εσωτερικό διάλογο μυθιστορηματικό λόγο» για τον οποίο έγραψε ο Μπαχτίν. Πρόσφατα κυκλοφόρησαν και στα ελληνικά δύο ακόμη ενδιαφέρουσες μελέτες που θα μπορούσαν να αναγνωσθούν εκ παραλλήλου με το έργο του Θερβάντες, καθώς δίνουν διαφορετικά κλειδιά για την προσπέλασή του: Το μελέτημα του William Egginton «Μιγέλ ντε Θερβάντες: Ο πρώτος συγγραφέας του σύγχρονου κόσμου» (εκδ. Πατάκη, μτφ. Πέτρος Γεωργίου, 2018) που ανιχνεύει όσα αποκαλύπτει η ζωή του Θερβάντες για τον τρόπο με τον οποίο χτίστηκε το εμβληματικό του μυθιστόρημα, και η συλλογή δοκιμίων του Φώτη Δούσου «Στη Βιβλιοθήκη του Δον Κιχώτη» (εκδ. Ελληνική Πρωτοπορία, 2017), μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα απόπειρα ερμηνευτικής του κλασικού έργου του Θερβάντες. Αναλύοντας σε βάθος τα κυρίαρχα μοτίβα του βιβλίου, αναδιφώντας – κάποτε μάλιστα παιγνιωδώς –  τα νοήματά του, διερευνώντας τολμηρά την ψυχική δομή του αρχέτυπου ήρωα, ο συγγραφέας, χρησιμοποιώντας εργαλεία αντλημένα από ποικίλα ρεύματα της λογοτεχνικής θεωρίας (ψυχανάλυση, στρουκτουραλισμός, φορμαλισμός, αποδόμηση), συνθέτει ένα ελκυστικό παραπλήρωμα του μυθιστορήματος του Θερβάντες, διάστικτο από οξυδερκείς παρατηρήσεις, υποδόριο χιούμορ και σκηνογραφική ζωντάνια.

Πάντως, όπως και να διαβάστηκε, όπως και να ερμηνεύτηκε, ο «Δον Κιχότε ντε λα Μάντσα» παραμένει μια «μεγαλόπνευστη παράσταση, όπου όλα είναι δυνατά και όλα τίθενται εν αμφιβόλω, όπου ο λόγος γίνεται το όχημα της πολυσημίας και του παραδόξου», όπως σημειώνει η μεταφράστρια Μελίνα Παναγιωτίδου στην εισαγωγή του δεύτερου τόμου του έργου, με τον οποίο ολοκληρώνεται το σπουδαίο της εγχείρημα. Καρπός πολύχρονης δουλειάς και μεταφραστικής ευφυΐας, ο «Δον Κιχότε» της Μελίνας Παναγιωτίδου αναπνέει θαυμαστά στη γλώσσα μας· η αναγνωστική ευφορία που προκαλεί οφείλεται τόσο στη σαφήνεια με την οποία αποδίδονται οι ιδέες από τις οποίες βρίθει το βιβλίο, όσο και στον δεξιοτεχνικό χειρισμό των πολλών γλωσσικών επιπέδων του. Η μεταφράστρια, αντλώντας από όλο το βάθος της ελληνικής λαλιάς, ανέδειξε την πλούσια πολυφωνία του έργου, υποδεικνύοντας την οδό μέσα από την οποία η μεταφρασμένη λογοτεχνία μπορεί να εμπλουτίσει τον εκφραστικό ορίζοντα της γλώσσας η οποία την υποδέχεται.

«Δεν πλανάται πια»

Με τον δεύτερο τόμο του «Δον Κιχότε ντε Λα Μάντσα», άλλες 820 σελίδες προστίθενται στις 780 του πρώτου μέρους. Ο σπόρος που φυτεύτηκε το 1605 αποδίδει πλούσιους καρπούς δέκα χρόνια αργότερα: το δεύτερο μέρος του «Δον Κιχότε» είναι πολύ πιο βαθύ από το πρώτο, καθώς στην πραγματικότητα είναι ένας εκτενής λόγος «περί εαυτού», ένας στοχασμός για τα πολλαπλά κάτοπτρα μέσα από τα οποία αντανακλάται η εικόνα ενός προσώπου. Ο Θερβάντες ενσωματώνει στην αφήγηση τα γεγονότα που συνδέονται με τη δημοσίευση των περιπετειών του «ιδαλγού» Δον, βάζοντας τον ήρωά του να πληροφορείται την ύπαρξη του βιβλίου που τον αφορά (το οποίο υποτίθεται ότι έχει γραφτεί από τον Αραβα Χίδε Χαμέτε Μπενενχέλι και έχει μεταφραστεί από έναν ισπανόφωνο Μορίσκο) και να επικρίνει τον δεύτερο, κίβδηλο τόμο του, γραμμένο από κάποιον συγγραφέα με το ψευδώνυμο Αβεγιανέδα, που έχει υπεξαιρέσει την έμπνευση του Θερβάντες. Δεν θα θυμώσει μαζί του ο συγγραφέας μας, δεν θα τον αποκαλέσει «ζωντόβολο, κόπανο και αδιάντροπο». «Ας είναι τιμωρία του το αμάρτημά του», γράφει στον πρόλογο του δεύτερου μέρους, «να το χαίρεται, κι ας πάει στο καλό». Ομως ο ίδιος θα σπεύσει να γράψει το δικό του δεύτερο μέρος για να διεκδικήσει, τυπωμένες σε χαρτί, τις επινοήσεις του. Ο Δον Κιχότε ανήκει στον Θερβάντες και ο Θερβάντες θα καθορίσει τη μοίρα του· ας στείλει όπου θέλει ο Αβεγιανέδα το νόθο δημιούργημά του. Κι έτσι η δομή του δεύτερου μέρους διατηρεί στοιχεία του πρώτου – τις μεγάλες ιδέες, τα ιπποτικά ιδεώδη, την υπέρβαση των λογοτεχνικών ορίων, τη μαγεία ως ίαση, τη ακραία αυτεπίγνωση, τους ηθικοπλαστικούς μύθους -, τώρα όμως ο Δον δεν είναι ιδαλγός αλλά ευφάνταστος ιππότης. Δεν βλέπει πια σαν κάστρα τα πανδοχεία και τους ανεμόμυλους σαν γίγαντες, δεν αποδύεται πια σ’ εκείνον τον μάταιο, αλλά γενναίο αγώνα εναντίον της αντικειμενικής πρόσληψης του κόσμου. Προσλαμβάνει τα πράγματα όπως είναι, αν και τα πρόσωπα που συναντάει τον φέρνουν αντιμέτωπο με μια πραγματικότητα που δεν είναι και τόσο πραγματική. «Δεν πλανάται πια ο Δον Κιχότε», γράφει η Μελίνα Παναγιωτίδου στον πρόλογό της, «παραπλανητική είναι η ίδια η πραγματικότητα». Ενα νέο πρόσωπο εισάγεται στην αφήγηση, ο βακαλάριος Σανσόν Καράσκο, που έχει διαβάσει ήδη το πρώτο μέρος και γνωρίζει τις περιπέτειες του ήρωα. Εχει «προδιάθεση στην κακεντρέχεια», του αρέσουν «τ’ αστεία και τα περιγελάσματα» – και το δείχνει αμέσως μόλις αντικρίζει τον Δον Κιχότε -, αλλά δεν είναι αυθεντικά κακός· είναι βέβαια ένας ανταγωνιστής, «καταλύτης και καταλυτής των ονείρων του Δον Κιχότε», όπως γράφει η Παναγιωτίδου, «Μεφιστοφελής της φρόνιμης σκέψης» όπως τον αποκαλεί ο Δούσος, αλλά επιζητεί να βάλει ένα τέλος στις περιπλανήσεις του ιππότη, γιατί «η τρέλα και η αφροσύνη του του φέρνει λύπηση». Αυτό ισχυρίζεται, τουλάχιστον, o Καράσκο όταν παίρνει τους δρόμους και ο ίδιος ως πλανόβιος ιππότης, με σκοπό να αναμετρηθεί με τον Δον Κιχότε και να τον νικήσει, αξιώνοντας ως επιτίμιο από τον ηττημένο την επιστροφή για πάντα στο χωριό του. Δίβουλος, δίσημος και ζηλόφθονος, ο Καράσκο υιοθετεί μεταμφιέσεις και ονόματα άκρως συμβολικά: «Ιππότης των Καθρεφτών» (κατοπτρική αντανάκλαση του ευφάνταστου ιππότη Δον Κιχότε), «Ιππότης της Λευκής Σελήνης» (ένας υπαινιγμός στις αγχώδεις διαταραχές που κατά πολλούς συνδέονται με την πανσέληνο).

Απομάγευση τώρα!

Η πνευματική αυτοβιογραφία του Θερβάντες

Ο Καράσκο δεν είναι το μόνο πρόσωπο που προωθεί τη δράση· ο θίασος που περιβάλλει τον Ιππότη της Θλιβερής Μορφής περιλαμβάνει τώρα, πέρα από τους γνωστούς συντρόφους του, και έναν εσμό ευγενών. Η φιλοξενία του Δον στο παλάτι του Δούκα και της Δούκισσας θα σημάνει την είσοδό του σε μια αυλή των θαυμάτων, όπου κυριαρχούν η μεταμφίεση, η παραπλάνηση, η εξαπάτηση και η υποκρισία. Εκών άκων, και σίγουρα εν αγνοία του, μπερδεύεται στα γρανάζια ενός μηχανισμού παρασκευής ονείρων, πρωταγωνιστεί σε περιπέτειες σκηνοθετημένες ώς την τελευταία τους λεπτομέρεια προς τέρψη και διασκέδαση των τιτλούχων οικοδεσποτών του, γίνεται άθυρμα στη σκηνή του κόσμου. Οι περιπέτειές του δεν είναι πλέον φαντασιώδεις, δεν είναι όμως ούτε ρεαλιστικές, αφού η «πραγματικότητα» η οποία τον υποδέχεται είναι απλώς μια θεατρικά στημένη φενάκη. Για λίγο, όταν επιτέλους αποφασίζει να εγκαταλείψει το κάστρο των δουκών, φαίνεται να ξαναβρίσκει τον εαυτό του: «Οι υποχρεώσεις ανταπόδοσης των όσων ευεργεσιών και χαρίτων έχει δεχτεί κάποιος είναι δεσμά που δεν αφήνουν το πνεύμα να εκστρατεύσει ελεύθερο» λέει στον Σάντσο. Ομως τίποτε πια δεν είναι ίδιο. Σταδιακά, και μετά την ήττα του από τον Ιππότη της Λευκής Σελήνης, το αφηγηματικό κλίμα βαραίνει, η ακάματη αισιοδοξία του Κιχότε δίνει τη θέση της στη μελαγχολική περισυλλογή. Και καθώς το ιπποτικό ιδεώδες που τον συνείχε έχει πια κλονιστεί οριστικά, ο Δον θα απεκδυθεί την πανοπλία του, θα επανέλθει στον «συνετό» εαυτό του απαρνούμενος «τις βέβηλες ιστορίες της περιπλανώμενης ιπποσύνης» και θα ξαναγίνει Αλόνσο Κιχάνο, ο Καλός, το πρόσωπο με το οποίο ξεκίνησε η ιστορία του. Η απομάγευση έχει συντελεστεί.

Την κατακλείδα ο Θερβάντες την αφήνει στον υποτιθέμενο συγγραφέα του Δον Κιχότε, τον άραβα ιστορικό Θίδε Χαμέτε Μπενενχέλι: «Για μένα μόνο γεννήθηκε ο Δον Κιχότε κι εγώ γι’ αυτόν· εκείνος ήξερε να δρα κι εγώ να γράφω, μόνοι εμείς οι δύο είμαστε ένα και το αυτό». Και μ’ αυτή τη φράση, ομολογία μιας άρρηκτης σύνδεσης δημιουργού και δημιουργήματος, ολοκληρώνει ο Θερβάντες ένα έργο το οποίο στην ουσία είναι η πνευματική αυτοβιογραφία του, μαρτυρία της μύησής του στους τρόπους του κόσμου, στους τρόπους της λέξης και στις ζωτικές τους διασταυρώσεις.

Μιγκέλ ντε Θερβάντες
Δον Κιχότε ντε λα Μάντσα. Μέρος ΙΙ
Μτφ. Μελίνα Παναγιωτίδου, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σελ. 820
Τιμή: 27 ευρώ