Μια βιογραφία για τη σύγχρονη Ελλάδα

Ο Ρόντρικ Μπίτον υπήρξε από το 1988 καθηγητής στην Εδρα Κοραή, Νεοελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Φιλολογίας στο King’s College London (ομότιμος πλέον) και από το 2012 διευθυντής του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών στο ίδιο πανεπιστήμιο. Aνήκει σε μια μακρά γενεαλογία σημαντικών και καταξιωμένων ελληνιστών με καταγωγή από τη Βρετανία, και μάλιστα από τη Σκωτία. Ετσι, το όνομά του προστίθεται ύστερα από εκείνα των Φίνλεϊ και Τόμας Γκόρντον, οι οποίοι συν τοις άλλοις αφιέρωσαν το έργο τους στην καταγραφή της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Και οι τρεις, λοιπόν, έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: τη θέλησή τους να γράψουν μια ιστορία της Ελλάδας στην εποχή τους, καθώς και να περιγράψουν πρόσωπα και καταστάσεις της εποχής κατά την οποία έζησαν στην Ελλάδα. Θαυμαστές και επικριτές. Ευθείες και λοξές ματιές, αντικειμενική καταγραφή και φλεγματικό χιούμορ θα χαρακτήριζαν τη διαχρονική βρετανική ματιά πάνω στα ελληνικά πράγματα.

Ο Μπίτον όμως πάει ένα βήμα παραπέρα καθώς αποφασίζει να γράψει μια βιογραφία της σύγχρονης Ελλάδας, να αποπειραθεί μια βιογραφική εξιστόρηση και όχι παράθεση και ανάλυση των ιστορικών σταθμών, κάτι ίσως που ταιριάζει καλύτερα και στον ίδιο. Βρίσκεται στην καρδιά του προβληματισμού που απασχολεί και τη σύγχρονη ελληνική ιστοριογραφική παραγωγή: πώς συγκροτήθηκε ένα σύγχρονο έθνος στηριζόμενο στον αρχαίο πολιτισμό από τη μια μεριά και στον βυζαντινό από την άλλη. Αυτή είναι – χονδρικά – η διελκυστίνδα που παρήγαγε διλήμματα, παραναγνώσεις και συγκρούσεις (είναι γνωστή, για παράδειγμα, η κάθετη αντίρρηση του Κορνήλιου Καστοριάδη ως προς τον βυζαντινό πολιτισμό εξαιτίας της θεοκρατικής δομής που του απέδιδε). Ο Μπίτον στο νεότερο βιβλίο του έχει ως προγραμματική αρχή να αναλύσει τη συνέχεια της Ελλάδας στον χώρο και στον χρόνο, από την αρχαιότητα ώς σήμερα, και την αναβίωση της κλασικής Ελλάδας ως θεμέλιο της σύγχρονης. Απευθυνόμενος κυρίως σ’ ένα ξένο ακροατήριο ώστε να διερευνήσει αυτήν τη σχέση του σύγχρονου με το κλασικό, εξετάζει κάποια δεδομένα γνωστά μεν στην ελληνική ιστοριογραφία αλλά άγνωστα σε μεγάλο βαθμό στην ξένη – όπως η επανεφεύρεση ή επανεισαγωγή του όρου Ελληνες τα πρώτα επαναστατικά χρόνια αντί εκείνου των Γραικών. Η αντίθεση δε στο αγγλικό κείμενο μεταξύ του Hellenes και του Greeks είναι πιο εμφατική από ό,τι η αντίθεση Ελληνες και Γραικοί. Δυτικοί Ελληνες ή Ανατολίτες Ρωμιοί, όπως ο ίδιος γράφει, είναι το δίπολό του επιβεβαιώνοντας αυτό που παραστατικά έχει γράψει ο Δ. Τζιόβας: «Η ελληνική συνείδηση είναι για τους δυτικούς μελετητές εξ ορισμού διασπασμένη ανάμεσα στον ευρωπαίο κληρονόμο του αρχαιοελληνικού και τον απείθαρχο Ρωμιό των εξ Ανατολών».

Αυτή η ξένη ματιά, η εικόνα του άλλου για την Ελλάδα, με τόσο βαθιά γνώση συμπυκνώνει προβληματισμούς πολλών δεκαετιών. Παράλληλα τους επικαιροποιεί μεταφέροντάς τους σ’ ένα σύγχρονο συγκείμενο και υπογραμμίζοντας την ιδιαιτερότητα ενός σύγχρονου κράτους που στηρίζεται σε δύο πυλώνες: την κλασική Ελλάδα και το Βυζάντιο. Εντοπίζει μάλιστα σ’ αυτόν τον δυϊσμό συχνά ένα καταφύγιο ανάλογα με την ιστορική συγκυρία. Αν και μόλις δύο αιώνων, το σύγχρονο ελληνικό κράτος για τον Μπίτον έχει πίσω του ένα μεγάλο αλλά και γεμάτο αντιθέσεις παρελθόν που συχνά κυριαρχεί στις σημερινές του αναπαραστάσεις και το κρατά δέσμιο σε μια κουβέντα που συχνά μοιάζει ατελέσφορη.

Προβληματισμοί

Επί της ουσίας ο Μπίτον επιλέγει να διηγηθεί την ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Το κάνει δε με έντιμο ιστορικά τρόπο. Το βιβλίο του είναι, από τη μια, έκδοση ιστορικών προθέσεων, σύγχρονου προβληματισμού, από την άλλη. Εχοντας κάνει ξεκάθαρο ότι βιογραφεί τη σύγχρονη Ελλάδα, ξεφεύγει από την αναγκαιότητα συμμόρφωσης σε ιστορικούς κανόνες χωρίς να μπαίνει στον πειρασμό των απλών αναφορών. Αντίθετα, καλύπτει με συνέπεια, χρονική και θεματική ακολουθία όλες τις μεγάλες στιγμές Ιστορίας. Παράλληλα δεν διστάζει να κάνει και κάποιες σύγχρονες αναφορές στις πολιτικές εξελίξεις συνδέοντας το χθες με το σήμερα. Η φλεγματικότητά του εξάλλου φτάνει στη σημερινή εποχή, με πιο χαρακτηριστικό ίσως τον τίτλο του κεφαλαίου «Προστατευόμενη του θείου Σαμ» για την περίοδο 1949-74, σχολιάζοντας δηκτικά, αλλά και με πληρότητα τις πολιτικές εξελίξεις. Κατά τ’ άλλα, η περιοδολόγηση που επιχειρεί ξεκινάει από την προεπαναστατική περίοδο (1797-1821), για να περάσει στην επαναστατική (1821-1833), την οθωνική και, όπως ο ίδιος τη χαρακτηρίζει, τη «νεανική» (1862-1897). Σε όλα η σχέση τού νεότερου κράτους με την αρχαιότητα προτάσσεται ως η απαραίτητη εισαγωγή.

Κατά τι πιο ενδιαφέρουσες είναι η περιοδολόγηση που κάνει για τη μετάβαση από τον 19ο στον 20ό αιώνα (1897-1913, 1913-1923), η περίοδος της επανεκκίνησης 1923-1940, η κατάρρευση, όπως ο ίδιος χαρακτηρίζει την περίοδο 1940-49 και οι τρεις πιο σύγχρονες ενότητες της αμερικανικής προστασίας 1949-1974, της ευρωπαϊκής περιόδου 1974-2004 και της «κρίσης ενός μεσήλικα», όπως τιτλοφορεί την περίοδο από το 2004 έως σήμερα, ακολουθώντας το βιογραφικό μοντέλο. Με άλλα λόγια, ο Μπίτον παραδίδει μια ολοκληρωμένη ιστορική ματιά κυρίως για τον ξένο αναγνώστη ακόμα και πέρα από τα όρια που ο ίδιος είχε θέσει στα έως τώρα έργα του. Δεν διστάζει να διερευνήσει δύσκολες ιστορικά περιόδους, όπως η Μικρασιατική Καταστροφή, η διακυβέρνηση Μεταξά αλλά και η κυπριακή τραγωδία, παίρνοντας θέση. Οσο κριτική, καυστική και συχνά επικριτική και αν είναι η ματιά του για την Ελλάδα, όσο και αν κατανοεί τις αντιθέσεις της που προέρχονται από τη σύγκρουση των «πολλαπλών παρελθόντων» που συμμετέχουν στη συγκρότησή της, δεν παύει να στηρίζει την ανάλυσή του σε μια σχέση αγάπης και εκτίμησης (μακριά από το σύμπλεγμα του «bon pour l’ Orient»).

Η «Bιογραφία ενός σύγχρονου έθνους» παρουσιάζει μια πολυεπίπεδη εργαλειακή χρησιμότητα. Προσφέρει τη ματιά του άλλου, του ξένου αλλά παράλληλα και γνωστού, εκείνου που κατανοεί αλλά δεν ζει ανάμεσά μας. Μια δύσκολα διαμορφωμένη ματιά για έναν ξένο σε ένα σύνθετο πλαίσιο όπως το ελληνικό. Επιπλέον δεν προσφέρει στον ξένο αναγνώστη ευκολίες, αλλά προσπαθεί να του εξηγήσει τη συγκρότηση ενός έθνους μέσα από τα διαφορετικά πλαίσια που συνέβαλαν στη σταδιακή διαμόρφωσή του: Βαλκάνια, Μεσόγειος, Οθωμανική Αυτοκρατορία, Ευρώπη. Προσφέρει την ακαδημαϊκή φερεγγυότητα και αξιοπιστία ενός σημαντικού μελετητή της Ελλάδας, ο οποίος όμως καταφέρνει και εκλαϊκεύει σε σωστή δοσολογία σύνθετες έννοιες και συχνά ακατανόητες για τον δυτικό αναγνώστη συζεύξεις. Ενα έργο που σίγουρα αξίζει να διαβαστεί και θα αποτελέσει ένα σημαντικό βιβλιογραφικό σημείο αναφοράς.

Μελέτες – επιμέλειες

Τα έργα του για τη λογοτεχνία και την ιστορία

Ο Ρόντρικ Μπίτον έχει συγγράψει έξι βιβλία με ελληνική αναφορά. «Η ερωτική μυθιστορία του ελληνικού Μεσαίωνα» (Καρδαμίτσα, 1996), «Εισαγωγή στη νεότερη ελληνική λογοτεχνία» (Νεφέλη, 1996), τη βιογραφία «Γιώργος Σεφέρης: περιμένοντας τον άγγελο» (Ωκεανίδα, 2003, που πάντως απέσπασε διφορούμενες κριτικές, αλλά τιμήθηκε με το βραβείο Runciman), «Ο Καζαντζάκης μοντερνιστής και μεταμοντέρνος» (Καστανιώτη, 2009), «Ο πόλεμος του Μπάιρον: ρομαντική εξέγερση, Ελληνική Επανάσταση» (Πατάκη, 2015, βραβείο Runciman), «Η ιδέα του έθνους στην ελληνική λογοτεχνία: από το Βυζάντιο στη σύγχρονη Ελλάδα» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2015). Εχει επιμεληθεί, εξάλλου, τους συλλογικούς τόμους «The Making of Modern Greece: Nationalism, Romanticism and the Uses of the Past» (2009, σε συνεργασία με τον David Ricks) και «Εισαγωγή στο έργο του Καζαντζάκη: επιλογή κριτικών κειμένων» (ΠΕΚ, 2011). Εχει δημοσιεύσει επίσης άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά και συλλογικούς τόμους για την ελληνική λογοτεχνία και τον ελληνικό πολιτισμό από τον 12ο αιώνα μέχρι σήμερα. Εχει γράψει το μυθιστόρημα «Τα παιδιά της Αριάδνης» (Καστανιώτη, 1999), ενώ έχει μεταφράσει το μυθιστόρημα της Μάρως Δούκα «Αρχαία σκουριά» («Fool’s Gold», 1991), αποσπάσματα από τις «Μέρες» του Γιώργου Σεφέρη («A Levant Journal», 2007). Το 2016 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αιώρα, σε δίγλωσση έκδοση, η μετάφραση επιλογών από το έργο του κορυφαίου νομπελίστα ποιητή («George Seferis, Novel and Other Poems», 2016). Το 2013 ο Ρόντρικ Μπίτον εκλέχθηκε μέλος της Βρετανικής Ακαδημίας (Fellow of the British Academy).

Roderick Beaton
Biography of a modern nation
Allen Lane, Μάρτιος, 2019, σελ. 496
Τιμή: 22 ευρώ (Amazon)