Η παγκόσμια κρίση του 1177 π.Χ.

Λίγο μετά το 1200 π.Χ. ήρθε το τέλος του πολιτισμού της Εποχής του Χαλκού, που εμφανίστηκε περί το 3000 π.Χ. και άνθησε, σχεδόν ταυτόχρονα, στο Αιγαίο, στην Αίγυπτο, στη Μέση Ανατολή. Μια αχανής γεωγραφική περιοχή από την Ιταλία και την Ελλάδα ώς την Περσία, από τον Εύξεινο Πόντο ώς την Αιθιοπία, ένας κόσμος εμπορίου και συνεργασίας, πολιτικής σταθερότητας και κοινωνικής συνοχής, αυτοκρατορίες και μικρά βασίλεια, που χρειάστηκαν αιώνες για να αναπτυχθούν, κατέρρευσαν ταχύτατα. Μεσολάβησαν εκατονταετίες της Εποχής του Σιδήρου, ο πρώτος Μεσαίωνας του κόσμου κατά την κρίση μελετητών, ώσπου να εμφανιστεί στην Ελλάδα η αναγέννηση που προετοίμασε το έδαφος για την εξέλιξη της κοινωνίας στην Ευρώπη και στον κόσμο όπως τη γνωρίζουμε σήμερα.

Το ζήτημα της πτώσης και εξαφάνισης πολιτισμών δεν έπαψε να απασχολεί τους ιστορικούς από τον 18ο αιώνα τουλάχιστον και μετά, αρχής γενομένης από τον Εντουαρντ Γκίμπον (γνωστό ως Γίβωνα παρ’ ημίν), που έγραψε για την πτώση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Νεότεροι μελετητές ασχολήθηκαν με την άνοδο και πτώση των Μάγια, των Μογγόλων, των Σκυθών, δηλαδή με έναν μόνο πολιτισμό, ενώ η ύστερη Εποχή του Χαλκού έχει τη μορφή παγκοσμιοποιημένου συστήματος με πολλούς πολιτισμούς, οι οποίοι αλληλεπιδρούν και, τουλάχιστον εν μέρει, αλληλοεξαρτώνται. Ελάχιστα είναι τα παραδείγματα τέτοιων συστημάτων στην ανθρώπινη ιστορία και ο πειρασμός του παραλληλισμού εκείνης της εποχής με τη δική μας προσφέρει συγκρίσεις, που ενίοτε συναρπάζουν. Ας υπολογίσουμε ότι η στρατηγική εξάρτηση από τον χαλκό θυμίζει την εξάρτηση από το πετρέλαιο, ότι οι πολιτικές αβεβαιότητες στο ένα ή το άλλο βασίλειο επηρέαζαν ριζικά, όπως και σήμερα, τις οικονομίες ισχυρών γειτόνων όσο και περιφερειακών κέντρων εξουσίας και υποτέλειας, ότι η αυξανόμενη εσωτερική και εξωτερική βία καθιστούσε την ειρήνη αβέβαιη, εξαντλώντας φυσικούς, οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους. Τέτοιες προεκτάσεις προκαλούν το ενδιαφέρον των ιστορικών για να συμπεράνουν ότι οι πόλεμοι των πολιτισμών είναι παιχνίδι νίκης ενός πολιτισμού και κατάρρευσης ενός άλλου, ότι η «παγίδα του Θουκυδίδη», δηλαδή η απειλή μιας ανερχόμενης δύναμης να εκθρονίσει την κυρίαρχη δύναμη οδηγεί σε πόλεμο και στην ανεπανόρθωτη πτώση του δυνατού.

Ο Ερικ Κλάιν (1960), καθηγητής Κλασικών Σπουδών και Ανθρωπολογίας, ειδικός στις γλώσσες και τους πολιτισμούς της Εγγύς Ανατολής στο Πανεπιστήμιο Τζορτζ Ουάσιγκτον, αρχαιολόγος με περισσότερες από τριάντα ανασκαφικές περιόδους σε Ισραήλ, Ιορδανία, Κύπρο, Ελλάδα, πολυβραβευμένος για τις διεπιστημονικές έρευνές του και τη διδασκαλία του, περιγράφει με λεπτομέρειες τον κόσμο της ύστερης Εποχής του Χαλκού, αρχής γενομένης από το έτος 2000 π.Χ., όπου η Αίγυπτος είναι η κυρίαρχη δύναμη εκείνου του κόσμου. Επηρεάζει Χετταίους, Ασσύριους, Βαβυλώνιους και δορυφόρους, όπως οι Μιτάννι και οι Ουγκαρίτ, τόπους όπου φτάνουν εμπορεύματα από την Τανάγια (όνομα της ηπειρωτικής Ελλάδας), την Κεφτιού (Κρήτη), χαλκός, αποκλειστικότητα της Αλασίγια (Κύπρου). Τα λιμάνια ήταν σταθμοί οικονομικών δοσοληψιών, διαμετακομιστικού εμπορίου, περάσματα πρεσβευτών και μεσαζόντων, που κόμιζαν συμφωνητικά συνεργασίας, δώρα και καλούδια προς ενίσχυση των φιλικών δεσμών, επιβεβαιούμενων μέσω γάμων, τιμητικές αποστολές για την απόδοση του τίτλου του «αδελφού» στον υπάρχοντα και, αργότερα, νέο σύμμαχο, οι δρόμοι της στεριάς δεν εξυπηρετούσαν, τα θαλασσινά δρομολόγια, συχνά και σχετικά προκαθορισμένα καθόριζαν τον βίο ενός κόσμου διαρκώς πολυπλοκότερου, όταν η «αγορά» διευρύνεται, οι οικονομίες εξειδικεύονται, οι κανόνες δικαίου επισημοποιούνται και διαφυλάσσουν γεωπολιτικές αρχές. Οι πόλεμοι δεν λείπουν, οι αλλαγές πολιτικών συσχετισμών και συνόρων δεν αποφεύγονται, οι εξωτερικές απειλές εκ μέρους βαρβάρων είναι αμελητέες. Η ύστερη Εποχή του Χαλκού ήταν μια οικογενειακή εποχή με προγόνους από την Αίγυπτο και φυσικούς, κληρονομικούς, τιμητικούς συγγενείς παντού: πλέγμα σχέσεων ενός κλίματος συντήρησης, ενώ νέοι λαοί ακούγονταν από τον Βορρά.

Οι λαοί της θάλασσας

Ο κίνδυνος εμφανίστηκε από τη θάλασσα. Ηταν οι «Λαοί της Θάλασσας», προερχόμενοι πιθανώς από τη Σικελία, τη Σαρδηνία, τις ακτές της Ιταλίας, δίχως να αποκλείεται η συμμετοχή των Μυκηναίων, οι αρχαιολογικές έρευνες δεν έχουν καταλήξει σε ασφαλή συμπεράσματα για τους τόπους καταγωγής εκείνων των θαλασσοπόρων κατακτητών. Δεν ήταν άγνωστοι: είχαν εισβάλει στην Κύπρο, είχαν συμμαχήσει με κατοίκους της ξηράς και είχαν πραγματοποιήσει καταστροφικές επιθέσεις σε εύπορες περιοχές της σημερινής Νότιας Τουρκίας και στη Συρία. Είχαν εισβάλει στην Αίγυπτο το 1208 π.Χ., όπου νικήθηκαν, αλλά αποκόμισαν πλούσια λάφυρα. Επανήλθαν κατά το όγδοο έτος της βασιλείας του Φαραώ Ραμσή Γ’ και αφθονούν οι μαρτυρίες τρόμου και βίας: «Επιτίθενται και καταστρέφουν τα μέρη σαν να μην είχαν ποτέ υπάρξει. Ηρθαν, έβαλαν φωτιά». Ηταν το έτος 1177 π.Χ.

Δεν αρκεί τέτοια μάστιγα για να αιτιολογηθούν οι ολοκληρωτικοί χαλασμοί των Μινωιτών, των Μυκηναίων, της Τροίας, της Βαβυλώνας, των Χετταίων, η αποδυνάμωση και παρακμή της Αιγύπτου σε ένα σύντομο χρονικό διάστημα που δεν υπερβαίνει μερικές δεκαετίες. Εκτεταμένο «ντόμινο» κατάρρευσης δεν οφείλεται σε βαρβάρους μόνο, οι οποίοι, στη συγκεκριμένη περίπτωση, δεν άφησαν ίχνος πολιτισμού και οι απεικονίσεις τους είναι εκείνες που βρίσκονται σε αιγυπτιακές στήλες και μαρτυρίες σε έγγραφα των φαραώ. Οι μετακινήσεις των πληθυσμών, οφειλόμενες στην πολιτική αστάθεια και στους αφανισμούς των πόλεων και των καλλιεργειών εξαιτίας των εισβολέων, συνέπεσαν με σεισμούς, ξηρασίες, λιμούς, κλιματική αλλαγή, εσωτερικές εξεγέρσεις. Αυτές οι φυσικές και ανθρώπινες ανατροπές διέλυσαν το εμπόριο, διεθνές για τα μέτρα της εποχής και κατακερμάτισαν τους θεσμούς, πράγμα που εκμεταλλεύτηκαν τοπικοί παράγοντες, εξουδετερώνοντας την κρατική συνοχή. Ολες αυτές οι, κατά τους μελετητές «πολλαπλασιαστικές επιπτώσεις», προκάλεσαν μια βασανιστική πολυπλοκότητα, που ως δέσμη περιπλοκών, έφερε στο φως την αστοχία του συστήματος, το οποίο, για να χρησιμοποιήσουμε την ορολογία των σύγχρονων επενδύσεων, δεν διαφοροποίησε το «χαρτοφυλάκιό» του και έχασε το κεφάλαιό του. Με άλλα λόγια, τα πολύπλοκα κοινωνικοπολιτικά συστήματα επιδεικνύουν μιαν εσωτερική δυναμική που αυξάνει την πολυπλοκότητα και τα καθιστά ευεπίφορα στην κατάρρευση και αποσύνθεση σε μικρότερες ενότητες, εικόνα που αντικρίζουμε στην Εποχή του Σιδήρου, η οποία ακολούθησε το τέλος των πολιτισμών της Εποχής του Χαλκού. Λες το 1177 π.Χ. να μοιάζει με την εποχή μας; Ο Ερικ Κλάιν το υποστηρίζει.

Eric H. Cline
1177 π.Χ.
Μτφ. Χαράλαμπος Μαγουλάς, εκδ. Ψυχογιός, 2018, σελ. 312
Τιμή: 17,70 ευρώ