Από το 19-23% στο 43,84%

Ενα φάντασμα πλανάται πάνω από τις κάλπες… αυτό της αποχής. Μια εκλογική συμπεριφορά που δεν είναι καινούργια, αλλά σημειώνει σημαντική άνοδο στη Δύση. Ενώ σε κάθε χώρα το φαινόμενο ερμηνεύεται με διάφορα εργαλεία, ορισμένα από τα χαρακτηριστικά παραμένουν κοινά. Και, παρότι τα κομματικά επιτελεία δεν διαθέτουν, προσώρας, εκτιμήσεις, σε επίπεδο ποσοστών, για το πώς θα κινηθεί το εκλογικό σώμα φέτος, έχουν ήδη διαμορφώσει εμπειρικά σενάρια.

Για την ιστορία να θυμίσουμε ότι στην Ελλάδα η αποχή είναι ποινικό αδίκημα και η υποχρεωτικότητα κατοχυρώνεται στο άρθρο 51 παρ. 5 του Συντάγματος. Πρακτικά όμως δεν τιμωρείται ποινικά, για ευνόητους λόγους.

Στις τελευταίες εθνικές εκλογές στη χώρα μας, τον Σεπτέμβριο του 2015, ψήφισε μόλις το 56,16% των εγγεγραμμένων. Η άνοδος της αποχής είχε μεν μια σταθερά ανοδική τάση, ωστόσο αυτό παραμένει το χαμηλότερο ποσοστό προσέλευσης ψηφοφόρων στη Μεταπολίτευση, παρότι δεν εξέπληξε ιδιαίτερα τους αναλυτές, αφού την άνοδο «επίσπευσε» η συγκυρία. Κατ’ αρχάς, με την κούραση των πολιτών από την περιρρέουσα πολιτική ατμόσφαιρα, το δημοψήφισμα και τις εθνικές εκλογές του Ιανουαρίου του ίδιου έτους. Είναι ενδεικτικό άλλωστε ότι το προηγούμενο χαμηλότερο ποσοστό συμμετοχής σημειώθηκε κατά τις επαναληπτικές εκλογές του Ιουνίου του 2012, που προσήλθε το 62,5% των εγγεγραμμένων. Κρίσιμος παράγοντας ήταν, επίσης, η ματαίωση των προσδοκιών αντιμνημονιακών ψηφοφόρων, κυρίως του ΣΥΡΙΖΑ (ο ΣΥΡΙΖΑ υπέστη άλλωστε και τη μεγαλύτερη απώλεια ψήφων σε απόλυτους αριθμούς, χάνοντας περίπου 320.000 ψήφους).

Εκτός από τη συγκυρία όμως, που είναι, επί της ουσίας, η κατάσταση εξαίρεσης στην οποία βρίσκεται η χώρα εδώ και μία δεκαετία, η αλλαγή στάσης των πολιτών ερμηνεύεται κι από γενικότερα κοινωνικά χαρακτηριστικά, κάποια εκ των οποίων παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον ενόψει των επικείμενων αναμετρήσεων.

Ώς τη δεκαετία του ’90 το ποσοστό της αποχής κυμαινόταν σε περίπου σταθερά ποσοστά, στο 19-23% και ερμηνευόταν ως μια συνειδητή στάση απόρριψης του πολιτικού συστήματος. Από τις εκλογές του 2000, όσο μειωνόταν ο αριθμός των ανθρώπων που είχαν βιωμένες εμπειρίες πριν από τη Μεταπολίτευση, η τάση ανόδου της αποχής παγιώθηκε. Ενας ακόμη γενεακός λόγος, στον οποίο συγκλίνουν και τα θεωρητικά εργαλεία, αλλά και οι αριθμοί, ήταν η αυξημένη αποχή των νέων. Οπως επισημαίνει παλαιότερη μελέτη του Παύλου Βασιλόπουλου και του Χριστόφορου Βερναρδάκη, με τίτλο «Η εκλογική αποχή στην Ελλάδα: 2000 – 2009», με εξαίρεση τις εκλογές του 2009, οι ψηφοφόροι, από 18 ώς 34 ετών, αποτελούν σταθερά την ηλικιακή ομάδα με τα μεγαλύτερα ποσοστά μη προσέλευσης στις κάλπες, ενώ η αποχή δεν έχει μορφωτικά και ταξικά χαρακτηριστικά, σε αντίθεση με την επικρατούσα τάση στη Δύση. Στις έρευνες για τα ποιοτικά χαρακτηριστικά των απεχόντων, αυξάνεται και το ποσοστό όσων δεν αυτοπροσδιορίζονται πολιτικά στο φάσμα Αριστεράς – Δεξιάς ή όσων δηλώνουν αδιάφοροι. Τα ποσοστά αυτά είναι υψηλότερα και πάλι στους νέους.

Το γενεακό στοιχείο είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον καθώς το κυβερνών κόμμα καταγράφει μεγαλύτερη δημοφιλία στη μικρότερη ηλικιακή κλίμακα και είναι κι αυτό που νομοθέτησε το δικαίωμα ψήφου στα 17 έτη. Τα επιτελεία εκτιμούν πως αυτό ίσως συνυπολογιστεί στην απόφαση για την ημερομηνία των εκλογών, ότι θα προτιμηθεί δηλαδή περίοδος που δεν θα έχει αυξημένες υποχρεώσεις όπως, π.χ. οι πανελλαδικές εξετάσεις. Αν επιβεβαιωθούν ωστόσο οι τάσεις, το εκλογικό κέρδος του ΣΥΡΙΖΑ μπορεί να αποδειχθεί μικρότερο των προσδοκιών.

Το σενάριο των τριπλών εκλογών

Το εκλογικό σενάριο που προσφέρεται για μεγαλύτερο ποσοστό συμμετοχής, σύμφωνα με τα επιτελεία των κομμάτων, είναι αυτό των τριπλών εκλογών, να γίνουν δηλαδή οι εθνικές παράλληλα με τις αυτοδιοικητικές και τις ευρωεκλογές. Ωστόσο είναι ένα σενάριο που έχει μεγάλες δυσκολίες (δικαστικοί αντιπρόσωποι, κινητοποίηση των κομμάτων κ.λπ.). Ο εκλογές αργότερα το καλοκαίρι είναι παραδοσιακά μια πιο δύσκολη υπόθεση, ακόμη κι αν έχουν μειωθεί, πια, τα «μπάνια του λαού». Στο σενάριο του Οκτωβρίου, πάντως, στο οποίο επιμένει η κυβέρνηση, τα επιτελεία εκφράζουν βεβαιότητα πως η συμμετοχή θα είναι υψηλότερη από το αρνητικό ρεκόρ των προηγούμενων εκλογών.