Η αιώνια λιακάδα ενός καθαρού μυαλού

«Ποτέ δεν με ενδιέφερε να πω το οτιδήποτε – ήθελα απλώς να κοιτάζω τους ανθρώπους και να μοιράζομαι τις εμπειρίες μου». Αυτά είναι τα τελευταία λόγια που θυμάμαι να ακούω να λέει η Ανιές Βαρντά. Στο τελευταίο Φεστιβάλ Βερολίνου για την ακρίβεια, όπου η ιέρεια (ή γιαγιά) της Nοuvelle Vague, όπως ήταν το παρατσούκλι της βελγίδας σκηνοθέτριας που πέθανε την περασμένη Παρασκευή σε ηλικία 90 ετών (θα γινόταν 91 στις 30 Μαΐου), παρουσίασε το «Agnes par Varda»: μια συλλογή διαλέξεων που είχε δώσει στο πέρασμα του χρόνου σε διάφορα πανεπιστήμια όλου του κόσμου, από το Χάρβαρντ ώς το Βένις Μπιτς της Καλιφόρνιας.

Είναι σχεδόν τραγικά ειρωνικό που η Ανιές Βαρντά πέθανε λίγο μετά την παρουσίαση αυτής της ταινίας. Η ίδια αποκαλούσε αυτά τα μαθήματα τη δική της «φιλοσοφία για τη μεγάλη οθόνη», ένα είδος «σινεγραφής». Αν και οι διαλέξεις αυτές παρουσιάζονταν πάντα ως masterclasses (μαθήματα κινηματογράφου), με τη χαρακτηριστική ταπεινότητά της, η Βαρντά έλεγε ότι δεν ένιωθε καθόλου και σε τίποτε master. Επίσης, ήταν κατηγορηματική για το ότι δεν θα ξανάδινε ποτέ διάλεξη για τον κινηματογράφο μετά την ολοκλήρωση του ντοκιμαντέρ «Agnes par Varda». «Εχω τελειώσει με τις διαλέξεις» είπε χαρακτηριστικά στο Βερολίνο. «Ο,τι πιστεύω, βρίσκεται στην ταινία». Λες και το ‘ξερε…

Το προσωπικό και γεμάτο ευαισθησίες σινεμά της Ανιές Βαρντά παραμένει ανίκητο από τον χρόνο. Κοινωνικά, πολιτικά και φεμινιστικά μανιφέστα διαπερνούν το πλούσιο έργο της και υποστηρίζουν έναν καλλιτεχνικό διάλογο ο οποίος θα εξακολουθεί να υπάρχει ακόμα και μετά τον θάνατό της. Η Βαρντά γεννήθηκε το 1928 στις Βρυξέλλες από γαλλίδα μητέρα και έλληνα πατέρα και είναι η πρώτη εκπρόσωπος της γαλλικής Nouvelle Vague, του αντισυμβατικού, ριζοσπαστικού κινηματογραφικού κινήματος που άνθησε στα τέλη της δεκαετίας του 1950 και στη δεκαετία του 1960. Βέβαια, ακόμη και σήμερα δεν μπορούμε να πούμε πότε ακριβώς αρχίζει και πότε ακριβώς τελειώνει το Νέο Κύμα. Μάλιστα, πολλοί θεωρούν πρώτη επίσημη ταινία Νέου Κύματος το «Ρointe-court» της Βαρντά, ενώ άλλοι το «Και ο Θεός έπλασε τη γυναίκα» του Ροζέ Βαντίμ.

Oπως και να έχει η κατάσταση, άντρες ήταν πάντα οι χαρακτηριστικοί εκπρόσωποι του Νέου Κύματος και η Βαρντά συνυπήρξε δίπλα σχεδόν σε όλους. Ανάμεσά τους ο Ζαν Λικ Γκοντάρ (ο οποίος είχε συνεργαστεί και ως ηθοποιός μαζί της), ο Φρανσουά Τριφό και φυσικά ο σύζυγός της Ζακ Ντεμί, με τον οποίο μοιράστηκε τη ζωή της μέχρι τον θάνατό του το 1990.

Πιο γνωστή (και ίσως καλύτερη) ταινία της Βαρντά παραμένει το «Κλεό από τις 5 ώς τις 7» (1962), την οποία μάλιστα είδαμε ξανά στις αίθουσες πριν από λίγο καιρό σε αναπαλαιωμένη κόπια. Πρόκειται για μια υποβλητική περιπλάνηση στους δρόμους του Παρισιού της δεκαετίας του 1960, αλλά συγχρόνως στα εσώτερα της ψυχής της γυναίκας που περιμένει τα αποτελέσματα των σοβαρών ιατρικών εξετάσεών της. Πέρα από τη διεισδυτική σκηνοθετική ματιά της Βαρντά, μεγάλο μέρος της επιτυχίας της ταινίας οφείλεται στο βλέμμα της ηθοποιού Κορίν Μαρσάντ, που ισορροπεί ανάμεσα στον φόβο και στην αποφασιστικότητα, στην αγωνία
για το άγνωστο και στη δίψα για ζωή.

Το είδος του ντοκιμαντέρ φάνηκε να κερδίζει από ένα σημείο και μετά την Ανιές Βαρντά. Στο τελευταίο μεγάλο αφιέρωμα προς το έργο της που είδαμε στην Ελλάδα, στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης του 2017, συμπεριλαμβάνονταν 10 χαρακτηριστικές ταινίες τεκμηρίωσης της Βαρντά, ανάμεσα στις οποίες οι «Καρυάτιδες», «Παραλίες της Ανιές», «Το σύμπαν του Ζακ Ντεμί» και «Τοιχογραφίες».

Λίγο πριν κλείσει τα 90 της όμως, η ακούραστη αυτή γυναίκα ήταν έτοιμη να δοκιμάσει τις αντοχές της συνεργαζόμενη με τον νεαρό καλλιτέχνη JR (Τζ. Ρ.) για την υλοποίηση της θαυμάσιας ιδέας
του «Πρόσωπα και ιστορίες»: μέσα σε ένα φορτηγάκι το οποίο συγχρόνως λειτουργεί ως… εκτυπωτικό μηχάνημα, η γηραιά κυρία με
την παρδαλή κόμμωση και το πολύχρωμο μπαστούνι και ο 25άρης
με το καπελάκι και τα γυαλιά που δεν βγάζει ποτέ, περιοδεύουν στη Γαλλία φωτογραφίζοντας πρόσωπα.

Και με αυτό το υπέροχο έργο η Ανιές Βαρντά έγινε το μεγαλύτερο σε ηλικία άτομο της ιστορίας των Οσκαρ που προτάθηκε για το βραβείο, καθώς το «Πρόσωπα και ιστορίες» διεκδίκησε το βραβείο καλύτερου ντοκιμαντέρ.