Τα πολλά πρόσωπα της Εύας Πάλμερ Σικελιανού

Τον Αύγουστο του 1900, ακριβώς στο γύρισμα του 20ού αιώνα, η γυναίκα που θα δημιουργούσε τις Δελφικές Εορτές στην Ελλάδα, υποδυόταν τη Σαπφώ. Η Εύα Πάλμερ (1874 – 1952), που μόλις είχε επιστρέψει από κοσμοπολίτικο ταξίδι στην Ευρώπη, συμμετείχε σε ένα δρώμενο με tableaux vivants στο Μπαρ Χάρμπορ, μαζί με τις φίλες της Νάταλι Μπάρνι και Ρενέ Βιβιάν. Η ποιήτρια της αρχαιότητας είναι μια ανακάλυψή της στο Κολέγιο Bryn Mawr, που εκείνη την περίοδο προσφέρει πρόγραμμα ανθρωπιστικών σπουδών εφάμιλλο των Χάρβαρντ και Γέιλ. Η Σαπφώ, όμως, είναι κάτι περισσότερο από την εκμάθηση στίχων, όπως επισημαίνει στη νέα βιογραφία «Eva Palmer Sikelianos» (εκδ. Princeton University Press, 2019) η Αρτεμις Λεοντίς, καθηγήτρια Νέων Ελληνικών και διευθύντρια του Τμήματος Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν. Για την Εύα Πάλμερ η Σαπφώ είναι η έμπνευση προς τον μοντέρνο τρόπο ζωής και σκέψης, κατά την προσταγή του Εζρα Πάουντ («Make it new»)^. Ο απαραίτητος συμβολισμός που συνδέει την παλιά γνώση με τις σύγχρονες πρακτικές. Η απόδειξη ότι οι γυναίκες της εποχής έχουν ίσα δικαιώματα στην «καλλιέργεια». Η αφετηρία για τη διερεύνηση της ταυτότητας και του φύλου. Το μέσο για να εναντιωθεί κανείς στις κυρίαρχες αφηγήσεις της περιόδου: από την αποικιοκρατία και τον μοντερνισμό ώς τον αντισημιτισμό. Ως προς αυτό, η Λεοντίς μελετά την περίπτωση της Εύας Πάλμερ ως αντιπροσωπευτική μιας ολόκληρης γενιάς Αμερικανίδων και Ευρωπαίων, οι οποίες ανακαλύπτουν στην αρχαία Ελλάδα την επικράτεια της «απόλυτης φαντασίας», την προγονική ιδέα του «ζην αισθητικώς» (δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που σε όλη της τη ζωή η Εύα Πάλμερ δεν σταματάει ποτέ να διαβάζει Νίτσε).

Στο Περίπτερο της Μπάρνι, στο Νεϊγί του Παρισιού, οι γυναίκες αυτές χτίζουν κατά την πρώτη δεκαετία του 1900 τα περίφημα τρίγωνα, που με τη σειρά τους καταλήγουν σε μια πυραμίδα ελεύθερου έρωτα και σεξουαλικών πειραματισμών. Η Πάλμερ μπαίνει, εκτός άλλων, στη συντροφιά της Σάρα Μπερνάρ, της Κολέτ, της Μαρί ντε Χάτσφλεντ, πριγκίπισσας των Χοενλόε, της βαρόνης Ντελάντ, της Ζορζέτ Λεμπλάνκ, της Μαργκαρέτε Τσελ (Μάτα Χάρι) και της Ισιδώρας Ντάνκαν (ο αδελφός της τελευταίας, Ρέιμοντ, παντρεύεται το 1903 την αδελφή του Αγγελου Σικελιανού, Πηνελόπη).

Για να αποδώσει το «ελληνικό πάθος» της Εύας Πάλμερ η βιογράφος χωρίζει το βιβλίο της σε υποκεφάλαια που αντιστοιχούν στα «εργαλεία» που χρησιμοποίησε η Πάλμερ κατά τη διάρκεια της ζωής της. Αν η Σαπφώ συνδέεται με την πρώιμη «πνευματικότητα», η πρώτη επίσκεψή της στην Ελλάδα το καλοκαίρι του 1906 ταυτίζεται με κάτι περισσότερο απτό. Στο πλευρό της Πηνελόπης Σικελιανού – Ντάνκαν και του Ρέιμοντ φοράει σανδάλια και μία χειροποίητη μεταξωτή τουνίκ που φτάνει ώς το γόνατο. Στους δρόμους της Αθήνας η αντίθεση είναι εμφανής απέναντι στις φούστες που φτάνουν στον αστράγαλο και τα μποτάκια γαλλικού τύπου που φορούν οι Αθηναίες της εποχής. Αυτή είναι, πάντως, η ληξιαρχική πράξη γέννησης του ύφους που θα καθιερώσει στα επόμενα χρόνια εγκαταλείποντας τη δυτική μόδα όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά στο Παρίσι και τη Νέα Υόρκη. Οπως σημειώνει η Λεοντίς: «Η αμφίεση ελληνικού τύπου δεν ήταν πολυτέλεια για την Εύα, αλλά μέρος του καθημερινού τελετουργικού. Ενα συνηθισμένο ρούχο που μεταμόρφωνε το σώμα της σε έκφραση της ελληνικής κουλτούρας μέσα σε έναν βιομηχανοποιημένο κόσμο». Για τον λόγο αυτό, άλλωστε, έδωσε μία διάλεξη για την «Ελληνική μόδα» στην Αίθουσα Αρχαιολογικής Εταιρείας το 1921 προσπαθώντας να πείσει τις Ελληνίδες – ανεπιτυχώς, όπως αποδείχθηκε – να απορρίψουν τα γαλλικά πρότυπα και να κατασκευάσουν τη δική τους μόδα μέσω του «οριζόντιου αργαλειού». Η επαφή της με τις χωρικές πέριξ της Αθήνας, οι οποίες της έμαθαν πώς να γνέθει, να βάφει με φυτικές ουσίες και να υφαίνει, δεν έμεινε χωρίς αποτέλεσμα: το 1926 κέρδισε χρυσό μετάλλιο για ένα φόρεμα που παρουσίασε στη Διεθνή Εκθεση Διακοσμητικών Τεχνών στο Παρίσι.

Για να γκρεμίσει τις γέφυρες με τη βιομηχανική, νεωτερική Ευρώπη η Εύα Πάλμερ επέλεξε να μελετήσει – και να στηρίξει οικονομικά – τη μελέτη της βυζαντινής μουσικής. Ολα ξεκίνησαν τον Απρίλιο του 1906 στο Παρίσι, όπου άκουσε την Πηνελόπη Σικελιανού να ψέλνει ένα τροπάρι: «Στο διάστημα των δύο λεπτών [που κράτησε η μελωδία] όσα ήξερα για τη μουσική, όσα είχα ακούσει ή σκεφτεί, εξαφανίστηκαν…». Δέκα χρόνια αργότερα θα ξεκινήσει σπουδές βυζαντινής μουσικής στο Ωδείο Αθηνών (όπου θα γνωρίσει τον Δημήτρη Μητρόπουλο, σπουδαστή τότε στο πιάνο και τη σύνθεση). Το 1916 θα χρηματοδοτήσει την έκδοση «Η παρασημαντική της βυζαντινής μουσικής» του κορυφαίου μουσικολόγου και βυζαντινολόγου Κωνσταντίνου Ψάχου, δασκάλου της στο Ωδείο. Το 1919 θα αναλάβει τα έξοδα λειτουργίας του Ωδείου Εθνικής Μουσικής, το οποίο ανοίγει ο Ψάχος ύστερα από ρήξη με τον Μανώλη Καλομοίρη. Η ίδια η Πάλμερ μάλιστα διδάσκει εκεί Βυζαντινή Μουσική (στους πρωτοετείς) και Θεωρία Εκκλησιαστικής Μουσικής. Το αποκορύφωμα έρχεται με τον έρανο που διοργανώνει η Πάλμερ για την κατασκευή ενός νέου πληκτροφόρου οργάνου, του «παναρμόνιου», το οποίο ο Ψάχος εισάγει, μαζί με τον μαθηματικό Σταύρο Βραχάμη, ειδικά για την πιστή απόδοση των διαστημάτων της βυζαντινής μουσικής. Προς τιμήν της μάλιστα ο Ψάχος το ονομάζει «Εύειον Παναρμόνιον». Το όργανο ξεκίνησε να κατασκευάζεται το 1922 στο εργοστάσιο Steinmeyer στο Ούτινγκεν της Γερμανίας και ολοκληρώθηκε το 1924 (για την ιστορία, τα δύο μικρά παναρμόνια βρίσκονται σήμερα το ένα στην Εστία Νέας Σμύρνης και το δεύτερο στο Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών).

Οι Δελφικές Εορτές

Η αναβίωση του αρχαίου δράματος είναι το πιο γνωστό κομμάτι αυτής της βιογραφίας, η οποία ωστόσο φωτίζει τις επιλογές της Πάλμερ ως προς τη συνέχιση μιας «ελληνικής παράδοσης», όπως πίστευε. Στις 9 Μαΐου 1927, όταν ακούστηκαν οι πρώτοι στίχοι από τον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου στο αρχαίο θέατρο των Δελφών, οι ηθοποιοί μιλούσαν τη δημοτική του Γρυπάρη και ο Χορός των Ωκεανίδων (με κορυφαίες την Κούλα Πράτσικα και τη Μαρία Γιαγκάκη, αν και η δεύτερη δεν κατονομάζεται) ήταν χορεύτριες από το Λύκειο των Ελληνίδων και αναπαρίσταναν κινησιολογικά στάσεις από αρχαία αγγεία, υπό τη συνοδεία βυζαντινότροπης μουσικής. Οπως θα κάνει αρκετές φορές μέσα σ’ αυτή την «πολιτισμική βιογραφία», όπως η ίδια ονομάζει το έργο της, η Λεοντίς παίρνει θέση για τη γνωστή πλέον διαμάχη κατά πόσο οι Δελφικές Εορτές απηχούν ιδέες πρωτο-φασισμού: «Η σημασία που έδινε στην προσωπική και συλλογική αυτονομία, η πίστη της στην ποικιλία τρόπων ύπαρξης και η προσπάθειά της να αναπτυχθούν τεχνικές αυτο-έκφρασης ώστε να απελευθερώσουν τον δημιουργικό οίστρο κόντρα στην καταπιεστική ομοιομορφία του καταναλωτισμού συγκρούονται με τα όποια λανθάνοντα ίχνη ολοκληρωτικής ιδεολογίας στις Δελφικές Εορτές».

Η αφορμή για να ξεκινήσει η Λεοντίς την πρώτη βιογραφία της Εύας Πάλμερ ήταν ένα σεμινάριο το 2005 στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν. Γεγονός που έφερε την ερευνήτρια στα Ιστορικά Αρχεία του Μουσείου Μπενάκη της Κηφισιάς αρκετές φορές μεταξύ 2007 – 2017. Ξεχωριστή ανακάλυψη, εξάλλου, ήταν οι δύο φάκελοι με τις «Μη προσβάσιμες» επιστολές της Πάλμερ στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών το 2009. Από ένα σημείο κι έπειτα στόχος της βιογράφου ήταν να αναδείξει τις πολλαπλές ταυτότητες της «ηρωίδας» της σε πείσμα του μονοδιάστατου «συμβόλου του κλασικισμού» ή του «συμβόλου της ελληνοαμερικανικής φιλίας» κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Οπως γράφει η ίδια η Λεοντίς, η Πάλμερ υπήρξε «σαπφική περφόρμερ, υφαντουργός, σκηνοθέτρια, συνθέτρια, συγγραφέας, σύζυγος, ερωμένη, μουσικός, αναγεννημένη οριενταλίστρια, εθνικίστρια, οπαδός και σκεπτικίστρια απέναντι στην ιστορική αυθεντικότητα, συνήγορος και αντίπαλος της τουριστικής ανάπτυξης της Ελλάδας, κοινωνική εξτρεμίστρια και ριζοσπαστικοποιημένη πολιτικά». Ως προς το τελευταίο η βιογράφος αφιερώνει αρκετές σελίδες στην ανάμειξη της Εύας στην πολιτική. Το 1944, με τη βοήθεια του Γιώργου Σεφέρη, διευθυντή τότε στο Γραφείο Πληροφοριών του Καΐρου, επιβλέπει τη διανομή στις ΗΠΑ της χειρόγραφης αντιστασιακής έκδοσης του Σικελιανού με τίτλο «Ακριτικά» (σε 135 δίγλωσσα αντίτυπα, όπου δεν φαίνεται η ανάμειξη ούτε του Σεφέρη ούτε της ίδιας). Η ίδια συμμετέχει και στην καμπάνια διανοουμένων εναντίον της «ιμπεριαλιστικής πολιτικής των ΗΠΑ» ζητώντας τη νομιμοποίηση του ΕΑΜ στην Ελλάδα και αποστέλλοντας συνεχώς γράμματα σε αξιωματούχους της αμερικανικής κυβέρνησης – έως και στον πρόεδρο Ρούζβελτ. Το αποτέλεσμα ήταν να πληρώσει το τίμημα μεταπολεμικά: το όνομά της μπήκε στη μαύρη λίστα της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Ενεργειών.

Η σχέση με τον ποιητή

Με (και χωρίς) τον Σικελιανό

Αντίθετα με την κυρίαρχη αφήγηση, στη βιογραφία της Λεοντίς η Εύα και ο Αγγελος Σικελιανός μοιράζονται μια ισότιμη σχέση, χωρίς καμία ιεραρχική διάθεση. Γνωρίζονται τον Αύγουστο του 1906 στο χωριό Κοπανός του Υμηττού, όπου οι Ντάνκαν χτίζουν τη βίλα τους στα πρότυπα του «οίκου του Αγαμέμνονα». Από το μυαλό της Πηνελόπης, που είναι και αυτή που θα συστήσει την Εύα στον Αγγελο, σημειώνει η βιογράφος, δεν έφυγε ποτέ η σκέψη πως στο πρόσωπο της Αμερικανίδας ο αδελφός της θα έβρισκε το οικονομικό και πρακτικό στήριγμα που αναζητούσε ο διονυσιακός εαυτός του. Θα παντρευτούν το 1907 και θα μείνουν μαζί για 30 χρόνια. Κάθε φορά που ο ποιητής επιλέγει τον αναχωρητισμό ή τη συνάφεια με τον κύκλο των θαυμαστριών του, «η Εύα μένει πίσω να υφαίνει υπομονετικά… Δείχνει αφοσιωμένη σε εκνευριστικό βαθμό». Χαρακτηριστική σε αυτό το σημείο είναι και η περιγραφή του Γεωργίου Παπανδρέου, ο οποίος συντροφεύει το ζευγάρι κατά τη διαδρομή από το Ρίο στο Αντίρριο, τον Σεπτέμβριο του 1910. Για τον μετέπειτα πρωθυπουργό η φωνή του Σικελιανού «γέμιζε το καράβι και τη θάλασσα με λόγους, τραγούδια και ευχές». Η «στάσις» της Εύας, από την άλλη: «Ηταν η στάση της απόλυτης υπομονής. Υπήρχε κάτι ελαφρώς πένθιμον σ’ αυτήν. Το στήσιμο, ο βηματισμός και η φωνή της εξέφραζαν την ιερότητα του ανθρώπου που προσεύχεται και τη λατρεία προς τον ποιητή». Ακόμη και αν υπάρχει κάτι μυθοποιητικό στην περιγραφή – η οποία θα επιβιώσει στο διαρκές μυστήριο που τυλίγει την πρόσληψη της Πάλμερ από τους Ελληνες -, η Λεοντίς συμπεραίνει από την έρευνά της ότι όντως «μοιραζόταν με τον Αγγελο το ίδιο πάθος για τις ιδέες». «Δεν έμεινα ποτέ ανέκφραστη όταν εκείνος μιλούσε» θα γράψει αργότερα στο αυτοβιογραφικό «Upward panic», νεολογισμό με τον οποίο η Πάλμερ περιέγραψε το αίσθημα ευφορίας του θεατή κατά τις κορυφώσεις της αρχαίας τραγωδίας.

Artemis Leontis
Eva Palmer Sikelianos – A life in ruins
Princeton University Press, 339
Τιμή: 27 στερλίνες