Επεσαν οι μάσκες του πολιτικώς ορθού

Η 25η Μαρτίου απέκτησε στη Σορβόννη διαφορετικό νόημα για τους ακαδημαϊκούς των αρχαιοελληνικών σπουδών και τους θεατές του φεστιβάλ αρχαίου δράματος που διοργανώνει κάθε χρόνο στο Παρίσι η ομάδα Les Dionysies. Ο σκηνοθέτης Φιλίπ Μπρινέ επρόκειτο να παρουσιάσει τις «Ικέτιδες» του Αισχύλου, το πρώτο μέρος της τριλογίας των Δαναΐδων. Ωστόσο μέλη ακτιβιστικών αφρικανικών οργανώσεων κατά του ρατσισμού (όπως η Λίγκα Υπεράσπισης των Αφροαμερικανών) και εκπρόσωποι των αφρικανικών συλλόγων στη Γαλλία εμπόδισαν την είσοδο του κοινού, ώστε να μη γίνει η παράσταση. Η απόφασή τους σχετίζεται με την άποψη του σκηνοθέτη – που, παρεμπιπτόντως, έχει και γιαπωνέζικες ρίζες απ’ την πλευρά της μητέρας του – οι ηθοποιοί να μακιγιάρουν τα πρόσωπά τους με μαύρο χρώμα και να χρησιμοποιήσουν μάσκες για να αναπαραστήσουν τις Δαναΐδες (με καταγωγή από την Αίγυπτο, σύμφωνα με τον μύθο). Οι ακτιβιστές ερμήνευσαν το καλλιτεχνικό εύρημα ως «κακόγουστο ρατσιστικό αστείο», γνωστό στην αμερικανική ποπ κουλτούρα ως «blackface». Η πανεπιστημιακή κοινότητα της Σορβόννης κατήγγειλε την πράξη ως «εντελώς παράλογη» και ο πρύτανης του τμήματος γραμμάτων Αλέν Ταλόν καταγγέλλοντας την «blackface» πρακτική διευκρίνισε πως «η παράσταση δεν έχει καμία τέτοια πρόθεση γελοιοποίησης των μαύρων».

Οι καιροί αλλάζουν και μαζί τους αλλάζουν σημασία και τα σύμβολα. Η χρήση της μάσκας, τόσο απαραίτητη στην ελληνική τραγωδία, καθώς τα υπερβολικά χαρακτηριστικά της προορίζονταν για να βλέπει το κοινό από απόσταση, επιτρέποντας στον ίδιο ηθοποιό να παίζει διαδοχικά διάφορους χαρακτήρες, σήμερα γίνεται προκλητικό αντικείμενο αντιπαραθέσεων.

ΑΠΟΡΙΑ. Στο μεταξύ, ο σκηνοθέτης έμεινε εμβρόντητος και απορεί. Οι μάσκες όπως και η μουσική είναι αναπόσπαστο μέρος της έρευνας του θεατρικού εργαστηρίου του και δείχνει στον δημοσιογράφο της «Monde» τις χρυσές μάσκες που θα χρησιμοποιούνταν στην παράσταση που ματαιώθηκε. Ο Φιλίπ Μπρινέ εξηγεί πως οι ακτιβιστές είδαν στα κοινωνικά δίκτυα μια φωτογραφία με μαύρο μακιγιάζ που ο σκηνοθέτης είχε ανεβάσει ως αναφορά. «Ηταν η φωτογραφία μιας Δαναΐδας, την οποία είχα μακιγιάρει με μια όμορφη χρυσοχάλκινη απόχρωση. Δεν ήθελα να προκαλέσω, αλλά ούτε και να μιμηθώ τον πίνακα του προραφαηλίτη βρετανού ζωγράφου Τζον Γουότερχαους» εξηγεί ο Μπρινέ. Και αναφέρει τον πίνακα στον οποίο οι μεγαλωμένες (κατά το αισχύλειο δράμα) στην όχθη του Νείλου κόρες του Δαναού απεικονίζονται ως λευκές ευρωπαίες νύμφες. «Προσπαθώ διαρκώς να δείξω τη σημασία της Αφρικής μέσα στην ελληνική πολιτιστική κληρονομιά. Είναι μια συζήτηση που οι ινδοευρωπαίοι ελληνιστές δεν έχουν εκτιμήσει και πολύ».

Στο παρελθόν, ο Φιλίπ Μπρινέ συνεργάστηκε με τον εθνολόγο κινηματογραφιστή Ζαν Ρους για το φιλμ «Le Rêve plus fort que la mort» («Το όνειρο, ισχυρότερο από τον θάνατο»), στο Νιαμέ, το 2001. Εκεί παρουσίασε στο υπαίθριο θέατρο τους «Πέρσες» του Αισχύλου. Ο νιγηριανός διανοούμενος Ντιουλντέ Λαγιά απήγγειλε στα αρχαία ελληνικά και στην αφρικανική γλώσσα των Φουλάνι τους στίχους του Δαρείου, του νεκρού πέρση βασιλιά. Ο Μπρινέ είχε ανεβάσει επίσης μια αβησσυνιανή «Αντιγόνη» και τα βήματά του τον είχαν οδηγήσει στην Αιθιοπία. Κατά τα λεγόμενά του, «εκεί βρίσκουμε τον Ομηρο του σήμερα».