Αυτός, ο άνθρωπος αυτός…

Η συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη γέννηση του Ανδρέα Παπανδρέου υπήρξε η αφορμή για ένα κύμα αφιερωμάτων στη ζωή και το έργο του ιστορικού ηγέτη που σφράγισε όσο κανείς την πολιτική ζωή της Μεταπολίτευσης. Η επανεκτίμησή του τις περισσότερες φορές ακολουθεί την πεπατημένη, κάποιες λίγες ωστόσο επιχειρείται μέσα από ένα διαφορετικό, ενδιαφέρον, πρίσμα. Στη δεύτερη περίπτωση αναμφίβολα ανήκει το βιβλίο της Μυρσίνης Ζορμπά «Ανδρέας Παπανδρέου, πολιτισμικό πορτρέτο». Στόχος της συγγραφέως είναι η ανάλυση του «πολιτισμικού κεφαλαίου» του Α.Π. και δευτερευόντως η σχέση του με ό,τι θα αποκαλούσε κανείς «πολιτικές του πολιτισμού». Υπό μία έννοια το βιβλίο αποτελεί ένα εγχείρημα βιογραφίας. Είδος μάλλον παρεξηγημένο, η βιογραφία συχνά θεωρείται ένας παλιομοδίτικος και λίγο ξεπερασμένος κλάδος της ιστοριογραφίας. Εντούτοις, πρόκειται για κάτι απολύτως απαιτητικό, που όταν γίνεται με σωστές προδιαγραφές φωτίζει τόσο την πορεία του βιογραφούμενου όσο και το κοινωνικό-πολιτισμικό κλίμα στο οποίο και έζησε. Η ζωή ενός ανθρώπου μετατρέπεται σε ένα «παράθυρο» που συμβάλλει στην κατανόηση της εποχής του (ο συγχρωτισμός του Α.Π. με είδωλα του λαϊκού τραγουδιού λ.χ. δεν μπορεί να κατανοηθεί επαρκώς χωρίς να ψηλαφήσει κανείς την εκτεταμένη αναζήτηση της «αυθεντικότητας» στη λαϊκότητα, φαινόμενο στο οποίο πρωτοστάτησαν καλλιτέχνες και διανοούμενοι, ενταγμένοι ή ανένταχτοι, της Αριστεράς ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του εξήντα)· η ατομική περίπτωση δείχνει να είναι η συνισταμένη μιας σειράς προσδιορισμών (ταξικών, πολιτισμικών και άλλων), στην οποία θα πρέπει να προσθέσουμε το απόθεμα βούλησης και τη συνείδηση ενός εκάστου. Εάν δε συνέβαινε τούτο, έκαστος ημών δεν θα ήταν τίποτα περισσότερο από «μαριονέτα», έρμαιο στα χέρια κοινωνικών και άλλων αυτοματισμών.

Τα ερωτήματα. Υπό την έννοια αυτή η επιλογή της συγγραφέως να σχεδιάσει ένα πολιτισμικό πορτρέτο του Α.Π. είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, δεδομένου ότι ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ υπήρξε το πρόσωπο το οποίο γεφύρωσε αξίες και πραγματικότητες της «μακράς» δεκαετίας του εξήντα με προτεραιότητες που αναδύονται από τη Μεταπολίτευση σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον, όχι απλά πολιτικό ή διεθνές, αλλά (στον βαθμό που ενδιαφέρει τον αναγνώστη του βιβλίου) κυρίως πολιτισμικό: οι συγκροτημένες συλλογικότητες του εξήντα με τις πυκνές και στέρεες ταυτότητές τους και τα ευκρινή πολιτισμικά τους παράγωγα θριαμβεύουν στο πρώτο μισό της δεκαετίας του ογδόντα μέσα από την πολλαπλώς ηγεμονική θέση που γεύεται το αριστερό αφήγημα, την ίδια στιγμή που η ευμάρεια και ένταξη των αποκλεισμένων δημιουργούν τις προϋποθέσεις για μια πιο χαλαρή και προσωπική συγκρότηση του εαυτού ήδη από τα μέσα της δεκαετίας: ως γνωστόν, εξάλλου, στη διάρκεια της μετανεωτερικότητας ο άνθρωπος «σκηνοθετεί» προνομιακά και κατά το δοκούν τον εαυτό του. Τούτων ρηθέντων, οι πολιτισμικές εκκινήσεις του Α.Π. είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες για λόγους που είναι τόσο προφανείς ώστε δεν χρειάζεται να αναλύσω.

Δυστυχώς, ως προς τούτο το βιβλίο δεν θέτει δύσκολα ερωτήματα, που θα είχαν όμως αξία (όπως λ.χ. ο ρόλος που έπαιξε η μακρόχρονη απουσία του από την Ελλάδα και η απομάκρυνσή του από τις πολιτικές και κυρίως τις πολιτισμικές εξελίξεις της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου, τα επιδραστικά αναγνώσματα της παιδικής και νεανικής ηλικίας, η τοποθέτησή του στη συγκυρία του εξήντα απέναντι στον πολύ συγκροτημένο περί πολιτισμού λόγο της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη, οι σχέσεις του με διεθνούς εμβέλειας διανοουμένους που στήριξαν τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα κ.λπ.), ενώ άλλα που έχουν ενδιαφέρον, όπως η συγκρότηση της πολιτικής σκέψης του Α.Π. στο ριζοσπαστικό ακαδημαϊκό περιβάλλον των ΗΠΑ και οι σχέσεις του με την αμερικανική Αριστερά έχουν ήδη απαντηθεί στο πολύ πιο εύστοχο, στιβαρό και πειστικό βιβλίο του Stan Draenos «Andreas Papandreou. The Making of a Greek Democrat and Political Maverick» (στα ελληνικά: «Ανδρέας Παπανδρέου. Η γέννηση ενός πολιτικού αντάρτη»), βιβλίο το οποίο παραδόξως απουσιάζει εμφατικά έστω ως αναφορά από τη μελέτη. Στη θέση των καίριων τούτων ερωτημάτων υπάρχει ένα ερμηνευτικό σχήμα που διατρέχει την πορεία του Α.Π. εξηγώντας τη μέσα από μια σειρά «κρίσεων (πολιτισμικής) ταυτότητας» οι οποίες και δείχνουν να έχουν λειτουργήσει τραυματικά, φέρνοντάς τον κατά καιρούς αντιμέτωπο με παλιές του ερινύες, δυσάρεστες εμπειρίες και σύγκρουση με την πατρική φιγούρα, ακυρώνοντας έτσι παλαιότερες στάσεις ζωής, επιλογές που φάνταζαν σταθερές και προτεραιότητες. Ενώ υιοθετείται η εύστοχη επισήμανση του Stuart Hall, ότι το υποκείμενο δεν έχει έναν «συνεπή» εαυτό αλλά εντός του συνυπάρχουν αντιφατικές ταυτότητες που το τραβούν σε διαφορετικές κατευθύνσεις (σελ. 178), η όλη ανάλυση τείνει στην ανάδειξη «αντιφάσεων» του Α.Π., γεγονός που αναμφίβολα εκβάλλει σε μια γενικότερη αποτίμηση του πολιτικού του στίγματος: «Ενας σοσιαλιστής που δεν είναι σοσιαλδημοκράτης, δεν είναι κομμουνιστής, δεν είναι δογματικός μαρξιστής, δεν είναι λενινιστής, δεν είναι τροτσκιστής. Ενας σοσιαλιστής, επομένως, χωρίς ιστορικότητα, που δεν νιώθει συνάφεια με κάποιο από τα ρεύματα που προηγήθηκαν, αλλά επιφυλάσσει στον εαυτό του το προνόμιο της επινόησης ενός νέου ή ενός “άλλου” σοσιαλισμού» (σελ. 147).

Η θεατρίνα του πατέρα του. Περισσότερο από μια πολιτισμική ερμηνεία του πολιτικού κεφαλαίου του Α.Π. επιχειρείται, επομένως, η διείσδυση στην ψυχολογική ενδοχώρα του, όχι πάντοτε επιτυχής και όχι πάντοτε πειστική αν όχι για τον «ειδικό», τουλάχιστον για τον μέσο αναγνώστη. Κάποιες φορές, μάλιστα, οι εκτιμήσεις αυτές δείχνουν ρηχές και μετέωρες δεδομένης της απουσίας κάποιας, ελάχιστης έστω, τεκμηρίωσης ή επιχειρηματολογίας: «Κοινές οπτικές, πρόσωπα, τον παλιό ακτιβισμό που του ήταν προσφιλής, παρέες και μαζί τις συγκινήσεις που αυτή η επιστροφή συνεπάγεται» επισημαίνει η συγγραφέας για το διάστημα στις αρχές του εξήντα, όταν η απόφαση της μόνιμης επιστροφής στην Ελλάδα φαίνεται πως δεν είχε ληφθεί οριστικά: «Δεν είναι τυχαίο που εκείνη την εποχή ερωτεύεται» (σελ. 92). Ή αποτιμώντας το αρχηγικό μοντέλο που υιοθέτησε ο Α.Π.: «Το μοντέλο του είναι αρχηγικό. Ο φιλόδοξος νέος με τα υψηλά ιδανικά, το πληγωμένο φιλότιμο και μια δόση μεταπολεμικού ρομαντισμού ανασυγκροτείται μέσα του. Η πολιτική του δεν χωράει ούτε θεωρητικά ούτε πρακτικά ενδιάμεσα στρώματα, ομάδες, πρόσωπα. Διεκδικεί αναδρομικά ό,τι θεωρούσε ότι δικαιούται από τα χρόνια της εφηβείας του» (σελ. 102). Και παρακάτω, αναφερόμενη στη Μελίνα και την πολυετή παρουσία της στο υπουργείο Πολιτισμού τη δεκαετία του ογδόντα εκτιμά: «Ισως ένας από τους αδήριτους λόγους που ο Ανδρέας κράτησε τη Μελίνα σταθερά στο ΥΠΠΟ ήταν ότι ήθελε κοντά του μια αληθινή ηθοποιό […]. Να τον στοίχειωνε άραγε εκείνη η θεατρίνα που του έκλεψε πρώιμα τον πατέρα;» (σελ. 168).

Παρά την προσπάθεια της συγγραφέως να αποποιηθεί ως προτεραιότητά της το εγχείρημα της καταβύθισης στην ψυχολογία του Α.Π. (σελ. 179), τελικώς τούτο είναι το μόνο που μένει ως ερμηνευτικό σχήμα, καθώς η συνάρθρωση του πολιτισμικού του κεφαλαίου με τα τεκταινόμενα στις χώρες όπου η προσωπικότητά του διαμορφώθηκε άλλοτε είναι αναιμική και άλλοτε προβληματική. Η συγγραφέας με εντιμότητα ξεκαθαρίζει ήδη από την εισαγωγή του βιβλίου της ότι αφετηρία της δεν υπήρξε το πολιτικό ενδιαφέρον για τον Α.Π., αλλά «η διερεύνηση της πολιτισμικής ενδοχώρας του Ανδρέα με τον οποίο και δεν [τη] συνέδεε ιδεολογική και συναισθηματική σχέση» (σελ. 9-10). Παρά τις ειλικρινείς προθέσεις της, ωστόσο, η απεμπλοκή της από τις επεξεργασίες που εκκολάφθηκαν μεταπολιτευτικά στον χώρο της ανανεωτικής Αριστεράς δεν είναι αρκετά επιτυχής ώστε να οδηγήσει σε μια πειστική επανεκτίμηση του πολιτισμικού κεφαλαίου του Α.Π., μακριά βεβαίως από αντιεπιστημονικές και στείρες «αγιογραφίες», αλλά και από αδιέξοδους αφορισμούς. Το κεφάλαιο «Βασικά Πολιτικά Κείμενα» (σελ. 142-160), μάλιστα, δείχνει να ανακυκλώνει τόσο πολύ ήδη διατυπωμένες θέσεις και συμπεράσματα, ώστε στα μάτια του αναγνώστη φαίνεται ωσάν να έχει γραφτεί σε διαφορετική χρονική στιγμή από το υπόλοιπο βιβλίο, στον αντίποδα των συναισθημάτων τρυφερότητας που ανέπτυξε, καταπώς ισχυρίζεται, κατά τη διάρκεια της συγγραφής του η συγγραφέας για τον βιογραφούμενο. Σύμφωνα με τη Μ.Ζ., ο Α.Π. προχώρησε σε μια δική του επινόηση της παράδοσης και της εθνικής κουλτούρας και ταυτότητας, η οποία «απενοχοποιεί, νομιμοποιεί και προβάλλει όσα εκείνος υποδέχεται ως λαϊκά στοιχεία, τα οποία οι επικριτές του χαρακτηρίζουν λαϊκιστικά» (σελ. 139). Αυτός ο τόσο χαρακτηριστικός, παπανδρεϊκής κοπής, «προοδευτικός πατριωτισμός» συνιστούσε, σύμφωνα με τη συγγραφέα, ένα «έντονο ξενοφοβικό αφήγημα» (σελ. 113), που μάλιστα δημιουργεί απορίες για το πώς είναι δυνατό να έχει συγκροτηθεί/υιοθετηθεί από έναν άνθρωπο ο οποίος έχει ζήσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του ανάμεσα σε δύο χώρες και δύο διαφορετικές κουλτούρες: «Είναι αξιοπερίεργο που κάποιος σαν τον Ανδρέα […] στενεύει τον ορίζοντά του στα εθνικά σύνορα, εκφράζεται ξενοφοβικά και εχθρικά προς την ξένη κουλτούρα και αναζητά καταφύγιο στις ρίζες και την παράδοση, όπως θα έκανε κάποιος με ακραίες συντηρητικές απόψεις» (σελ. 152). Το παραπάνω κρίσιμο για την κατανόηση του πολιτισμικού κεφαλαίου σημείο εκκινεί από τη γενικότερη αδυναμία να κατανοηθεί επαρκώς στις σελίδες του βιβλίου η εποχή και ό,τι έχει συντελεστεί στη χώρα τις δεκαετίες που προηγήθηκαν: όπως έχει ήδη επισημανθεί (Α.Α. Κύρτσης), ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του εξήντα «η ελληνικότητα […] αναπτύσσεται ως ιδεολογική συνιστώσα των διαδικασιών ενσωμάτωσης στη διεθνή κοινωνία. Είναι μια ανοιχτή ελληνικότητα και όχι μια κλειστή και επιθετική. Ο φολκλορισμός υπερτερεί ως στοιχείο του νέου εθνικισμού και συνδέεται με το συναίσθημα αποδοχής από άλλους λαούς, υπερκαλύπτοντας έτσι καμιά φορά και το συναίσθημα της αναπτυξιακής υστέρησης». Ως εκ τούτου ο προοδευτικός πατριωτισμός του Α.Π. απέχει παρασάγγας από το να είναι, όπως υποδεικνύεται άρρητα στην ανάλυση, προοίμιο του ξενοφοβικού και ρατσιστικού ακροδεξιού εθνικισμού. Εξάλλου, η προτεραιότητα στον εθνικό πολιτισμό και η ανάγκη για «πολιτιστική αναγέννηση» με κορμό την «εθνική κουλτούρα» δεν υπήρξε πολιτικό ευφυολόγημα του Α.Π. που προέκυψε εν κενώ, αλλά εκπεφρασμένος στόχος της Αριστεράς (τουλάχιστον στην προδικτατορική περίοδο), ο οποίος μεταφράστηκε σε μια σειρά από δράσεις «εκπολιτιστικού χαρακτήρα» (τραγούδι, κινηματογράφος κ.λπ.) τις οποίες σήμερα συναντά κανείς τόσο στο υλικό που παρήγε η Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη, όσο και σε μαρτυρίες πλήθους νεολαίων της.

Κοντολογίς, το βιβλίο της Μυρσίνης Ζορμπά για τον Ανδρέα Παπανδρέου αποτελεί μια ενδιαφέρουσα συμβολή στις βιογραφίες που έχουν κατά καιρούς γραφτεί για τον Ανδρέα Παπανδρέου. Μελέτη καλογραμμένη, με αναμφίβολα γλαφυρό λόγο που «κερδίζει» τον αναγνώστη και διαβάζεται απνευστί, αποτελεί κατά βάση ένα φιλόδοξο εγχείρημα χαρτογράφησης του ψυχολογικού «είναι» του αείμνηστου πολιτικού και όχι τόσο ένα επιτυχές «πολιτισμικό πορτρέτο», ενώ οπωσδήποτε θα πρέπει να διαβαστεί από τον ιστορικό του μέλλοντος ως εξαιρετικό τεκμήριο για το πώς στη δεδομένη συγκυρία αποτιμάται εκ νέου ο Α.Π. από την αριστερή διανόηση που, όπως εύστοχα τονίζεται, όσο ήταν εν ζωή «κινούνταν απέναντί του μεταξύ σνομπισμού και εχθρότητας» (σελ. 8).

info

Μυρσίνη Ζορμπά, Ανδρέας Παπανδρέου: πολιτισμικό πορτρέτο, εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα 2019

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) είναι ιστορικός. Μεταξύ άλλων έχει επιμεληθεί επιστημονικά το βιβλίο: «Οι Απείθαρχοι. Κείμενα για την ιστορία της νεανικής αναίδειας τη μεταπολεμική περίοδο (εκδόσεις Οκτώ).