Η κοινή γνώμη, η πολιτική άποψη και οι φιλοδοξίες των Αγγλων

Το 1801 ο Οθωμανός Σουλτάνος παραχώρησε με φιρμάνι στον Ελγίνο το δικαίωμα να αποσπάσει μάρμαρα από τον Παρθενώνα. Μέσα σε ένα χρόνο από την έκδοση της άδειας άρχισαν να φτάνουν με πλοία στη Βρετανία τα «ελληνικά μάρμαρα». Οι αποστολές αυτές διήρκεσαν ανελλιπώς μια ολόκληρη δεκαετία και ήταν κυρίως οργανωμένες από τη σύζυγο του Ελγίνου. Εδώ να τονίσουμε ότι ο ηγετικός ρόλος της Mary Elgin στην καταλήστευση της τότε υπό κατοχήν πόλης των Αθηνών δεν έχει υπογραμμιστεί αρκούντως. Βέβαια, αυτή η παράβλεψη στις ελληνοβρετανικές σχέσεις δεν είναι η μόνη που έλαβε χώρα στο αφήγημα της μάχης προς την εθνική αλλά και πολιτιστική ανεξαρτησία της Ελλάδας. Κράτη όπως η Βρετανία και η Γαλλία είχαν ήδη προεξαγγείλει τις ιμπεριαλιστικές βλέψεις τους πάνω στην τέχνη και την (γηγενή) αρχαιολογία και αυτοπροσδιορίζονταν με βάση το τι ευρήματα μπορούσαν να συλλέξουν και να κατέχουν, μετονομάζοντας αυτή τη διαδικασία σε «προστασία» των ευρημάτων. Ηταν κυρίως η βρετανική φιλοδοξία για τέτοιες «συλλογές» που δυνάμωνε συνεχώς, γεμάτη αυτοπεποίθηση σε σημείο επίδειξης. Το Βρετανικό Μουσείο άνοιξε το 1753 και το Λούβρο ακολούθησε μόλις λίγες δεκαετίες αργότερα (1993). Η Γαλλία και η Βρετανία χαρτογράφησαν τις περιοχές επικρατείας τους φτιάχνοντας μουσεία στα οποία εξέθεταν τόσο τη στρατιωτική όσο και την πολιτιστική τους ηγεμονία. Η Ελλάδα του 1800 ήταν και για τις δύο αυτές δυνάμεις ένας χώρος ανακαλύψεων και εκμετάλλευσης στον χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου και εγγύς Ανατολίας. Ηταν πάμπολλοι οι βρετανοί πολιτικοί και λόγιοι αλλά και οι Γάλλοι, που εκμεταλλεύτηκαν τις πάλλουσες φαντασιώσεις που τροφοδοτούσε ο Οριενταλισμός. Παράλληλα, τα κράτη της Δυτικής Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένης και της Βρετανίας, των γειτόνων της και γενικότερα των συνομιλητών τους, ανταγωνίζονταν για τον ιδεολογικό έλεγχο του τι σημαίνουν τα ευρήματα της αρχαιότητας. O Edward Said είχε υποδείξει στο πρόσωπο της Γαλλίας και Βρετανίας τους δύο κύριους φορείς του κυρίαρχου ιδεολογικού λόγου του Ευρωπαϊκού Οριενταλισμού.

Παρά το γεγονός ότι επαναστατικές κινήσεις είχαν εκδηλωθεί πολύ πριν από το 1821, η Ελληνική Επανάσταση του ’21 κατέλαβε εξαπήνης τους Βρετανούς, ακόμα και όταν μια συστάδα από δεκατρείς δικές τους αποικίες του Νέου Κόσμου, που εγκαθιδρύθηκαν στα ατλαντικά παράλια της Βόρειας Αμερικής, είχαν ήδη αυτοανακηρυχθεί ανεξάρτητες το 1776 ιδρύοντας έτσι τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. Η Γαλλία είχε τη δική της εμπειρία με τη θυελλώδη της Επανάσταση (1789) που οδήγησε σε ταραχώδεις εναλλαγές εξουσίας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι Βρετανοί δεν έβλεπαν με καθόλου καλό μάτι τις εξεγέρσεις στην Ανατολική Μεσόγειο εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που ήταν ένας πολύτιμος εμπορικός τους συνέταιρος. Αλλά η κοινή γνώμη διέφερε από την κυρίαρχη πολιτική άποψη και καλλιτέχνες, ποιητές, θεατρικοί συγγραφείς και άλλοι φιλέλληνες υποστήριξαν ένθερμα την ελληνική ανεξαρτησία. Παρά το γεγονός ότι οι λόγοι που ο Lord Byron αποφάσισε να συμμετάσχει στην κατάσταση στην Ελλάδα ήταν πολύ λιγότερο αλτρουιστικοί από όσο παρουσιάζονται συνήθως, η παρουσία του και η ποίησή του συνέβαλαν στην ώθηση της ελληνικής υπόθεσης και ήταν ο πρόωρος θάνατός του που έπαιξε καταλυτικό ρόλο στη διεθνή υποστήριξη του ελληνικού αγώνα από τους προοδευτικούς της εποχής. Οι χρονιές 1821 με 1827 χαρακτηρίστηκαν από μια έντονη ενδοσκόπηση των Βρετανών, πράγμα που βοήθησε πολύ τους Ελληνες τα πρώτα χρόνια μετά την επιτυχία του αγώνα τους για ανεξαρτησία. Στη Βρετανία, η ελληνική εξέγερση βοήθησε στο να ξεκαθαρίσουν οι μέχρι τότε ασαφείς έννοιες της ελευθερίας, του φιλελευθερισμού, του εθνικισμού και της δημοκρατίας. Η ελληνική «υπόθεση» βοήθησε επίσης τους Βρετανούς να προσδιορίσουν καλύτερα τι είναι μια ανθρωπιστική προσπάθεια και να ξετυλίξουν στρατηγικές χρηματοδοτικής υποστήριξης τέτοιων προσπαθειών. Το εγχείρημα των Ελλήνων διέγραψε για τις μεγάλες δυνάμεις όπως η Βρετανία την ανάγκη να επαναπροσδιορίσουν τον ρόλο τους στη διεθνή κοινότητα, πέρα από τις μέχρι τότε πεπατημένες στρατηγικές που βασίζονταν σε μια βεβαιότητα για την κυριαρχία τους. Το νεογέννητο ελληνικό κράτος ώθησε τους Βρετανούς να συλλάβουν μηχανισμούς αποδέσμευσης από την αποικιοκρατία, χρήσιμους για αυτούς σε μελλοντικά κύματα αντίστοιχων μελλοντικών συμβάντων (και να προβλέψουν διαδικασίες και δομές για τη δημιουργία τοπικών κυβερνήσεων). Ετσι το άγχος που προκαλεί το άγνωστο, σε αυτή την περίπτωση το νέου ελληνικού κράτους, μετατράπηκε όχι μόνο σε γεγονός ευρείας επιρροής αλλά και χρήσιμη εμπειρία για ένα σταθερό μέλλον. Η Ελλάδα και η Βρετανία έχτισαν από τότε μια μακρόχρονη σχέση συνεργασίας σε θέματα γενικής εκπαίδευσης, ανώτερης εκπαίδευσης, αρχαιολογικών ανασκαφών και εκπαιδευτικών ανταλλαγών. Ας ελπίσουμε ότι αυτές οι δημιουργικές και εκπαιδευτικές ανταλλαγές θα συνεχίσουν και μετά τους κλυδωνισμούς του Brexit 2019.

Το 2021 θα συναντηθούν πανεπιστήμια και άνθρωποι του ακαδημαϊκού κόσμου του Λονδίνου για να γιορτάσουν τα 200 χρόνια του νέου ελληνικού έθνους που είχε να αντιμετωπίσει στην ιστορία του πολλές προκλήσεις. Σε αυτές συμπεριλαμβάνεται και η πολύ συχνά οριζόμενη από δυνάμεις του εξωτερικού αντίληψη για το τι είναι για το ελληνικό κράτος επιτυχία, αποτυχία, συνέχεια και ταυτότητα.

Το King’s College του Λονδίνου θα ενώσει τις δυνάμεις του με το Ελληνικό Παρατηρητήριο του London School of Economics and Political Science για να γιορτάσει τα 200 χρόνια από την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης με μια σειρά από εκδηλώσεις με τίτλο «21 in 21: Celebrating 2021 in 21 Encounters» (21 σε 21. Γιορτάζοντας το 2021 σε 21 συναντήσεις). Σε αυτές τις εκδηλώσεις προτείνουμε να μελετήσουμε την περίοδο 1821-2021 σε 21 ελληνοβρετανικούς κύκλους συναντήσεων που περιλαμβάνουν συζητήσεις, εκθέσεις, περιπατητικούς διαλόγους και ταινίες. Ολες αυτές οι εκδηλώσεις αποσκοπούν στο να ισχυροποιήσουν τις σχέσεις ανάμεσα σε Πανεπιστήμια του Λονδίνου και άλλες οργανώσεις της πόλης με τη συμμετοχή ειδικών και κοινού. Στόχος είναι να αφήσουν μια παρακαταθήκη κριτικού διαλόγου, δημοσιεύσεων, φιλμογραφημένων συναντήσεων και αρχειοθετημένου υλικού για την περίοδο που θα εξετάσουν.

Η Gonda Van Steen είναι ιστορικός στο Πανεπιστήμιο της Φλόριντα των ΗΠΑ