Ο λαϊκός πόλεμος που ξύπνησε τη ρωσική αρκούδα

Ο Νικολάι Ιβάνοβιτς Τουργκένιεφ, ρώσος οικονομολόγος και μαχητικός φιλελεύθερος λόγιος στην περίοδο της Παλινόρθωσης, κατέγραφε στο Ημερολόγιό του ότι την εποχή εκείνη οι πολιτικοποιημένοι άνθρωποι ήταν συνηθισμένοι στις εξεγέρσεις. Μάλιστα ήταν τόσο πολύ μέρος της καθημερινότητάς τους που δεν διερωτώντο εάν και πότε θα ξεσπάσει μια νέα ταραχή ή επανάσταση αλλά σε ποιο ακριβώς σημείο του κόσμου θα ξεσπάσει.

Η ατομική αλλά και η συλλογική μνήμη των ανθρώπων της εποχής, ιδιαίτερα της γενιάς που μεγάλωσε μέσα στη δίνη των ναπολεόντειων πολέμων (1803-1815), μπορούσε να ανακαλέσει μια σειρά επαναστάσεων: από την Αμερικανική Επανάσταση (1775-1783), τη Γαλλική Επανάσταση (1789-1799) και τους πολέμους της (1792-1799) έως την Επανάσταση της Αϊτής (1791-1804). Ηταν ακόμη μάρτυρες των εξεγέρσεων στην Καραϊβική και των πολέμων της Ανεξαρτησίας στη Νότια Αμερική (1808-1833) καθώς και των επαναστάσεων στη Μεσόγειο: στην Ισπανία το 1820, στην Ιταλία το 1820-1821, της ελληνικής το 1821-1827 και τέλος στη Ρωσία το 1825.

Οι επαναστάσεις των αρχών του 19ου αιώνα είχαν μεταξύ τους διαφορές αλλά και κοινά σημεία, καθώς όλες είχαν άμεση σχέση με τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις και τις αυτοκρατορικές κρίσεις σε Βενετία, Ισπανία, Πορτογαλία και Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ετσι, πριν ακόμη από τους σύγχρονούς μας ιστορικούς της πλανητικής ιστορίας (global history), οι άνθρωποι τότε είχαν την αίσθηση μιας κρίσης παγκόσμιας κλίμακας, οικονομικής και κοινωνικής, που οδηγούσε στην κρίση κυριαρχίας και αγκάλιαζε τις αυτοκρατορίες από την Ευρασία έως τον ατλαντικό κόσμο, προκαλώντας συχνές πολιτικές εξεγέρσεις, με αποτέλεσμα κάθε νέο ξέσπασμα να εκλαμβάνεται συχνά ως μια τοπική έκφραση ενός ευρύτερου φαινομένου.

Σε αυτό το παγκόσμιο πλαίσιο ενέταξαν και οι τότε σύγχρονοι το ελληνικό 1821 που έγινε αμέσως ένα καυτό διεθνές πολιτικό θέμα, το οποίο απασχόλησε ξένους πολιτικούς, διπλωμάτες, λόγιους, φιλέλληνες και μη, εν γένει όλους όσοι με τη δύναμη της πένας τους ήταν σε θέση να συνεισφέρουν στην ερμηνεία εκείνων των σημαντικών γεγονότων.

Ποια ήταν όμως η πολιτική γλώσσα της επανάστασης που έδινε νόημα στα γεγονότα; Συνήθως συνδέουμε την επανάσταση με τις γαλλικές εμπειρίες. Ωστόσο, η έννοια της επανάστασης ταξίδευε παντού στον κόσμο μέσα από τα νέα και τον Τύπο, καθώς και τα λογής έντυπα που κυκλοφορούσαν και μεταφράζονταν από γλώσσα σε γλώσσα, όπως μπροσούρες, κατηχήσεις, ρομαντική ποίηση, νομικές πραγματείες. Χάρη σε αυτή την κυκλοφορία η έννοια γινόταν οικουμενικής χρήσης και έπαιρνε διαφορετικές αποχρώσεις σε κάθε σταθμό της κυκλοφορίας της.

Σε αυτό το δια-εθνικό, διεθνές ευρωπαϊκό και παγκόσμιο πλαίσιο ήταν που ο μακροχρόνιος αιματηρός αγώνας των εξεγερμένων Ελλήνων εννοιολογήθηκε ως «Ελληνική Επανάσταση», δηλαδή ως μια εξέγερση που θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια πολιτική ρήξη μακράς διάρκειας και να εγκαινιάσει ένα νέο πολιτικό καθεστώς για τους ελληνικούς πληθυσμούς. Αυτό φυσικά δεν συνέβη από την αρχή καθώς και μεταξύ των εξεγερμένων δεν ήταν ξεκάθαροι και πλήρως επεξεργασμένοι οι τελικοί στόχοι.

Στη Ρωσία, όπως εξάλλου συνέβαινε και αλλού, εφημερίδες και περιοδικά δημοσίευαν σταθερά νέα, αναλύσεις, ιστορικές αναδρομές γραμμένα είτε από Ρώσους είτε μεταφρασμένα από τα γαλλικά, τα αγγλικά, τα γερμανικά, τα ισπανικά, ακόμη και τα ελληνικά. Μετά την αποτυχημένη απόπειρα του Αλέξανδρου Υψηλάντη το βλέμμα όλων στράφηκε στον βαλκανικό Νότο, όπου έως το 1824 οι εξεγερμένοι υπερίσχυαν έναντι των υπέρτερων οθωμανικών δυνάμεων, κερδίζοντας τον θαυμασμό από την Ευρώπη έως την αμερικανική ήπειρο, έως ακόμη και τις Ινδίες, ως οι ανδρείοι αγωνιστές εναντίον μιας ξένης και τυραννικής κυριαρχίας.

Τα γεγονότα στον Μοριά, στη Στερεά, στην Κρήτη, στο Αιγαίο έθεσαν στο κέντρο του δημόσιου λόγου την ιδέα του έθνους, που είχε τεθεί σε κίνηση από τη Γαλλική Επανάσταση και είχε, ωστόσο, αγνοηθεί σχεδόν εξ ολοκλήρου στο Συνέδριο της Βιέννης. Η ιδέα ότι οι Ελληνες αποτελούσαν ένα μαχόμενο έθνος κατά μιας ξένης τυραννίας κυκλοφόρησε σχεδόν ταυτόχρονα με τα γεγονότα στον ρωσικό δημόσιο χώρο και θεμελιωνόταν στην πρόσληψη του ελληνικού αγώνα ως λαϊκού πολέμου στον οποίο συμμετείχαν όλα τα στρώματα του πληθυσμού και ως εκ τούτου χαρακτηριζόταν πανεθνικός. Αυτό ακριβώς, ιδιαίτερα για τους ρώσους συντηρητικούς, ήταν που διαφοροποιούσε την ελληνική περίπτωση από τις σύγχρονές της εξεγέρσεις στην Ισπανία και την Ιταλία, που χαρακτηρίζονταν ως εμφύλιοι πόλεμοι, έννοια που εκείνη την εποχή ήταν αρνητικά φορτισμένη και επιπλέον αποτελούσε και τη νομιμοποίηση για τις επεμβάσεις και την καταστολή. Το ίδιο εθνικό ιδίωμα αναγνώρισαν στους εξεγερμένους Ελληνες και οι Ρώσοι με φιλελεύθερες ιδέες και ιδίως οι μελλοντικοί Δεκεμβριστές. Εβλεπαν, δηλαδή, στην ελληνική περίπτωση ένα φωτεινό παράδειγμα που προμήνυε την έλευση μιας νέας Ευρώπης που θα επινοούσε εκ νέου τον εαυτό της πάνω στις βάσεις του έθνους. Συνάμα έβλεπαν στην ελληνική περίπτωση την έκφραση και των δικών τους πολιτικών επιθυμιών και σχεδίων, όπως πολιτικές ελευθερίες, Σύνταγμα κ.λπ. Και για τούτο, το 1821 εκλήφθηκε ως μια υπόθεση Ελπίδας, την οποία εξέφρασε εναργώς ο διπλωμάτης και ποιητής Βίλχελμ Κιουχελμπέκερ από το Παρίσι, όπου τον βρήκαν τα νέα της ελληνικής επανάστασης: «Βαδίζει προς τον ένδοξο σκοπό / Τη βλέπω, καταφθάνει η ιστορία / Το καθετί παντού είναι παλιό / Θεσμοί, νόμοι, κιτάπια και βιβλία / Λαοί, απ’ τον ύπνο σας ξυπνήστε τώρα, / Ηρθε η χαρά, της λευτεριάς η ώρα!».

Η Αντα Διάλλα είναι ιστορικός στο Τμήμα Θεωρίας και Ιστορίας της Τέχνης στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών