Η κινούμενη άμμος του ευρωπαϊκού Νότου

Η τελευταία φορά που ο κόσμος είχε στρέψει τα μάτια του στη Λ’ Ακουιλα, μια μικρή ορεινή πόλη στο κέντρο της Ιταλίας, ήταν το 2009, όταν την είχε χτυπήσει ένας μεγάλος σεισμός που άφησε πίσω του κοντά 300 νεκρούς. Πριν από ένα μήνα, η Λ’ Ακουιλα επέστρεψε στα διεθνή μίντια για έναν διαφορετικού τύπου σεισμό. Στις εκλογές που έγιναν εκεί, για την περιφερειακή διοίκηση του αραιοκατοικημένου Αμπρούτσο, το πιο επιτυχημένο από τα λαϊκιστικά κόμματα της Ευρώπης, γνώρισε την πρώτη του μεγάλη ήττα. Το Κίνημα των 5 Αστέρων κατετάγη τρίτο, με 19%, σε μια περιφέρεια όπου, στις εθνικές εκλογές του περασμένου Μαρτίου, είχε κόψει πρώτο το νήμα με 40%.

Μήπως ζούμε την αρχή του τέλους – αναρωτιόταν μια μερίδα του ιταλικού Τύπου. Αυτές τις ημέρες, το ερώτημα επέστρεψε ενισχυμένο. Στις περιφερειακές εκλογές της περασμένης Κυριακής στη Σαρδηνία, όπου τα Πέντε Αστέρια είχαν θριαμβεύσει, τον Μάρτιο του 2018, με 42,5%, τα αποτελέσματα ήταν ακόμη χειρότερα. Συντριβή, με μόλις 9%! Απότομη πτώση, για ένα πολιτικό κίνημα που είχε ώς τώρα γνωρίσει μια μετεωρική άνοδο. Είχε ξεκινήσει από το μπλογκ ενός διάσημου κωμικού της τηλεόρασης, του Γκρίλο. Τον Ιούνιο του 2007 ο Γκρίλο είχε δοκιμάσει να βγάλει την Ιταλία στους δρόμους, οργανώνοντας την περίφημη «Vafanculo-Day». Δοκίμασε να διεκδικήσει την ηγεσία του κόμματος της Κεντροαριστεράς, του Δημοκρατικού Κόμματος. Οταν απέτυχε, ίδρυσε ένα νέο, αντισυστημικό πολιτικό κίνημα. Το Κίνημα 5 Αστέρων χρησιμοποίησε το Διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να δικτυωθεί και να βρει υποψηφίους, εμφανίστηκε πρώτα σε αυτοδιοικητικές εκλογές, κάνοντας την έκπληξη, πήρε ένα εντυπωσιακό 25% στις εθνικές εκλογές του 2013, πλημμυρίζοντας με πρωτοεμφανιζόμενους ερασιτέχνες το Κοινοβούλιο, για να εδραιωθεί με 21,5% στις ευρωεκλογές του 2014. Κι ύστερα, τον Μάρτιο του 2018, στις νέες εθνικές εκλογές εκτοξεύθηκε στην πρώτη θέση, με 32,6%, έγινε ο ισχυρός εταίρος ενός νέου κυβερνητικού συνασπισμού και επέλεξε τον πρωθυπουργό του. Δεν πέρασε ούτε χρόνος από τότε. Και όλα δείχνουν ότι το «θαύμα» εξαντλείται.

Στις τελευταίες δημοσκοπήσεις για τις ευρωεκλογές της 26ης Μαΐου, τα Πέντε Αστέρια περιορίζονται σε ποσοστά περί το 21%, με πτωτική τάση. Ποιος επωφελείται; Το Δημοκρατικό Κόμμα, έπειτα από χρόνια παρακμής, βελτίωσε τις επιδόσεις του στις τοπικές εκλογές και στις δημοσκοπήσεις των ευρωεκλογών φαίνεται να ξεπερνά σε ποσοστά τον λαϊκιστή ανταγωνιστή του. Αλλά ο μεγάλος κερδισμένος είναι ο άλλος κυβερνητικός εταίρος, η υπερ-δεξιά, ξενοφοβική και ευρωσκεπτικιστική Λέγκα. Θριάμβευσε στη Σαρδηνία και το Αμπρούτσο, μετατρέπεται από κόμμα του πλούσιου ιταλικού Βορρά σε πανεθνική δύναμη, απορροφά τις δυνάμεις της μπερλουσκονικής Φόρτσα Ιτάλια και στις ευρω-δημοσκοπήσεις αναδεικνύεται μακράν πρώτη πολιτική δύναμη στη χώρα, με ποσοστά περί το 32-33%, από 17% που είχε συγκεντρώσει στις περυσινές εθνικές εκλογές.

Θα μπορούσε αυτό να είναι μια ιταλική ιδιαιτερότητα, ένα τοπικό πολιτικό φαινόμενο. Μα κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στην Ισπανία. Καθώς η χώρα βαδίζει προς νέες εθνικές εκλογές, στα τέλη Απριλίου, πριν από τις ευρωεκλογές, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν αλλαγή σκηνικού. Οι τραυματισμένοι Σοσιαλιστές χτυπούν την πρώτη θέση, με ποσοστά 26-30% (από 22% στις προηγούμενες εκλογές), ενώ οι Ποδέμος υποχωρούν από το 21% του 2016 στην περιοχή του 11-14%, πίσω από τους «ποταμίσιους» Σιουδαδάνος, ενώ το Λαϊκό Κόμμα χάνει περί τις δέκα ποσοστιαίες μονάδες. Αλλά η δυσάρεστη έκπληξη των δημοσκοπήσεων ονομάζεται Vox. Ενα ακροδεξιό, αντιδραστικό, ξενοφοβικό, αντιφεμινιστικό κόμμα που δημιουργήθηκε πριν από λίγα χρόνια από την έξοδο μιας ομάδας υπερ-δεξιών στελεχών του Λαϊκού Κόμματος (κάτι σαν ΑΝΕΛ σε περιβάλλον φρανκικού καθολικισμού), που κινείτο ως πρόσφατα σε ποσοστά πέριξ της μονάδας, έκανε την έκπληξη στις περιφερειακές εκλογές της Ανδαλουσίας, με 11% και στις δημοσκοπήσεις καταγράφεται, σε εθνικό επίπεδο, γύρω στο 12-13%. Η Ισπανία περηφανευόταν ότι ήταν η μόνη ευρωπαϊκή χώρα χωρίς ακροδεξιό κόμμα. Οχι πια!

Η Ιταλία, η Ισπανία και η Ελλάδα ήταν οι χώρες του ευρωπαϊκού Νότου, όπου καταγράφηκε νωρίτερα και εντονότερα ένα πολιτικό φαινόμενο που, με άλλη ένταση και διαφορετικό πολιτικό πρόσημο, μεταδόθηκε και σε πολλές χώρες του ευρωπαϊκού Βορρά: το τέλος του κλασικού δικομματισμού, τον κλονισμό των παλιών, «συστημικών» πολιτικών δυνάμεων, τον μαρασμό κυρίως της παραδοσιακής, σοσιαλδημοκρατικής Κεντροαριστεράς, την άνοδο του αντί-συστημικού λαϊκισμού. Κι αν στον ευρωπαϊκό Βορρά ο λαϊκισμός είχε κυρίως ξενοφοβική, αντιμεταναστευτική ατζέντα, στον Νότο είχε για σημαία την αντίθεση στις πολιτικές λιτότητας και τη διαφθορά του «παλαιού καθεστώτος» και εκφραζόταν από κόμματα με «αριστερό» κυρίως πρόσημο: ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα, Ποδέμος στην Ισπανία, Πέντε Αστέρια στην Ιταλία. Αλλά το κλίμα φαίνεται να αλλάζει. Το ρεύμα που οι περισσότεροι αναλυτές ονομάζουν «αριστερό λαϊκισμό» φαίνεται να βρίσκεται σε ύφεση, με άγνωστο τέλος. Τα Πέντε Αστέρια, που θριάμβευαν πουλώντας αντισυστημικότητα, λιώνουν κυριολεκτικά, στη δοκιμασία της εξουσίας, της διάψευσης, της κωλοτούμπας. Οι Ποδέμος παλιώνουν πριν καν το δοκιμάσουν. Ο ΣΥΡΙΖΑ δοκιμάζει κάτι πιο πρωτότυπο: επιδιώκει να είναι το πρώτο κόμμα ντουμπλ φας. Φορέας «αριστερού» λαϊκισμού, όταν το είδος ήταν ευπώλητο, και ο αντίποδάς του, τώρα που δεν υπάρχει πια πελατεία για αντισυστημικές υποσχέσεις.

Τι μας επιφυλάσσει το μέλλον. Στην Ελλάδα, ας περιμένουμε. Προηγούνται οι εξελίξεις στην Ιταλία και την Ισπανία. Εκεί το ερώτημα είναι πολύ καθαρό: Η πτώση των λαϊκιστών θα ευνοήσει μια ανανέωση και ανάταξη των δημοκρατικών κομμάτων της Κεντροαριστεράς, όπως διεκδικούν οι Ισπανοί Σοσιαλιστές και το Δημοκρατικό Κόμμα, υπό την νέα ηγεσία του, στην Ιταλία; Ή το πολιτικό εκκρεμές του Νότου θα ευθυγραμμιστεί με του Βορρά και οι λαϊκιστές της «Αριστεράς» θα αποδειχθούν, εν τέλει, στρατολόγοι των αυθεντικών λαϊκιστών της Ακροδεξιάς;