Ο Σωκράτης και οι «Αγανακτισμένοι»

Δεν είχα διαβάσει αυτά εδώ τα άρθρα που δημοσίευσε από το 2015 έως το 2018 στον ιστότοπο του διαδικτυακού ραδιοφώνου amagi (www.amagi.gr), συν ένα άρθρο στο «Βήμα», ο καθηγητής Φιλοσοφίας στη Λειψία Νίκος Ψαρρός. Αισθάνομαι τυχερός που έστω και τώρα τα διάβασα. «Μια εσωτερική ματιά απέξω» θα μπορούσε να ήταν ο υπότιτλος αυτού του βιβλίου, αφού ο συγγραφέας ζει και εργάζεται στη Γερμανία, αλλά ταυτοχρόνως αποτυπώνει με ιδιαίτερη ενάργεια την πνευματική και πολιτική ατμόσφαιρα που κυριαρχεί στη χώρα μας.

Δεν είναι καθόλου τυχαίο που το κίνητρο της συγγραφής αυτών των άρθρων ήταν η απορία του συγγραφέα για την άκριτη συμπόρευση με το λεγόμενο αντιμνημονιακό κίνημα ακόμη και από την πλειονότητα των πανεπιστημιακών του συναδέλφων.

Βεβαίως μερικές φορές χρειάζεται ισχυρά αντισώματα ώστε η κριτική του αντιορθολογισμού να μην εκπίπτει σ’ έναν ελιτίστικο ορθολογισμό. Πώς ο συγγραφέας αντιμετωπίζει αυτό το πρόβλημα; Στο καλύτερο κατά τη γνώμη μου άρθρο με τίτλο «Η χαιρεκακία του ορθού λόγου», αντιπαραθέτει το κόμμα δικαιωμάτων το οποίο επιδιώκει το κράτος να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων στο κόμμα των ιδεών. Ο πρώτος τύπος επικράτησε στη Δυτική Ευρώπη τον 19ο αιώνα και στο πρώτο μισό του 20ού. Στην Ελλάδα όμως αυτός ο τύπος επικρατεί μέχρι και σήμερα. Οταν τα κόμματα ιδεών αυτοακυρώνονται – θα πρόσθετα – εμείς ακόμη ζούμε στην εποχή των κομμάτων δικαιωμάτων, με κυρίαρχο εκφραστή τον ΣΥΡΙΖΑ.

Ο συγγραφέας σημειώνει πως στη Δυτική Ευρώπη η μετάβαση από τα κόμματα δικαιωμάτων σ’ αυτά των ιδεών κράτησε σχεδόν 40 χρόνια και απαίτησε δυο καταστροφικούς πολέμους, γι’ αυτό και δεν δείχνει ιδιαίτερα αισιόδοξος ότι στην Ελλάδα μπορεί σε μιάμιση δεκαετία, παρά την πίεση των εταίρων και των οικονομικοπολιτικών εξελίξεων, να συντελεστεί αυτή η μετάβαση. Αυτή του όμως η απαισιοδοξία συμπληρώνεται από την αισιοδοξία πως ακόμη και σε τέτοιες συνθήκες το 40% των συμπολιτών μας ψηφίζοντας Ναι στην παραμονή της χώρας στον ευρωπαϊκό πολιτισμό, δείχνει πως ένα μεγάλο μέρος έχει αποδεχθεί την ιερότητα της αξίας του ανθρώπου, όπως αυτή αναδεικνύεται στον ευρωπαϊκό πολιτισμό.

Σχόλια και αναστοχασμοί

Από το πρώτο του κιόλας άρθρο ο Ψαρρός βάζει τον Σωκράτη να συζητά με τους αντιμνημονιακούς αγανακτισμένους όπου στις διαμαρτυρίες τους για τους άδικους νόμους τούς απαντά πως αφού με αυτούς τους νόμους ανέβηκε το βιοτικό τους επίπεδο, τώρα είναι υποχρεωμένοι να υποστούν και τις συνέπειές τους. Αυτό ακριβώς είναι και το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσονται οι δυο ενότητες των άρθρων που περιέχονται στον τόμο. Η πρώτη έχει τίτλο «Πολιτικά Σχόλια» και η δεύτερη «Φιλοσοφικοί Αναστοχασμοί». Αλλά νομίζω ότι μεταξύ των άρθρων δεν υπάρχουν απόλυτοι διαχωρισμοί. Τα πολιτικά του σχόλια βρίθουν από φιλοσοφική τεκμηρίωση, όπως το άρθρο για τις καταστροφικές συνέπειες των προτάσεων που ακούγονταν τότε περί «παράλληλων οικονομιών» ή και το επίκαιρο ακόμη και σήμερα άρθρο του για τις «υποθήκες» και τον διαχωρισμό μεταξύ ιδιοκτησίας και κατοχής, αλλά και αυτό στο οποίο γίνεται κριτική στις απλοϊκές προσεγγίσεις για τον διαχωρισμό Κράτους και Εκκλησίας. Αλλά και στους φιλοσοφικούς του αναστοχασμούς υπάρχουν δηλητηριώδη πολιτικά σχόλια. Εδώ υπάρχει μια φιλοσοφική αγωνία για τον «τελειότερο κόσμο» (Λάιμπνιτς) στον οποίο ζούμε, αλλά και για το τι σημαίνει θαύμα με την κοσμική έννοια του όρου. Υπάρχει όμως και η τεράστιας αξίας θέση του να στηρίζουμε τους πρόσφυγες όχι από οίκτο ή για ωφελιμιστικούς λόγους, αλλά επειδή αυτό απαιτεί η κοινή ανθρώπινη φύση μας.

Θα τελειώσω μόνο με αυτή την παραπομπή στην οποία αποτυπώνεται καθαρά η όλη αντίληψη του Ψαρρού για τον δυτικό πολιτισμό, η υπεροχή του οποίου «έγινε πραγματικότητα όταν οι “άνωθεν” μοιράστηκαν με τους “κάτωθεν” τους ίδιους αστικούς τίτλους προσφώνησης: “κυρία”, “κύριε”, “εσείς”, όταν οι εντολές τους προς τους υπηρέτες τους άρχισαν να προλογίζονται με το “παρακαλώ” και η αναγνώριση της εκτέλεσής τους με το “ευχαριστώ”» (σ. 48).

Τελικά αυτό το βιβλίο δεν είναι μόνο μια συλλογή άρθρων. Είναι μια συλλογή αναγκαίου αναστοχασμού για το ποιοι είμαστε ως Ελληνες και πού πάμε.

Νίκος Ψαρρός
Από πλάγια οπτική γωνία
Επίκεντρο, 2019, σελ. 218