20 θησαυροί κρυμμένοι στην Αθήνα

Eθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης

Δάφνη Βιτάλη, Τίνα Πανδή, Σταμάτης Σχιζάκης, επιμελητές

1
Η παλαιστίνια καλλιτέχνις Μόνα Χατούμ διαταράσσει συχνά με το πολυδιάστατο έργο της την αίσθηση του οικείου σε γνώριμα αντικείμενα μέσα από μια αίσθηση επικινδυνότητας που δημιουργεί με τη χρήση ηλεκτρικού φορτίου. Η ηλεκτρική τάση στα έργα της οπτικοποιείται με λαμπτήρες πυρακτώσεως και τον ενισχυμένο ήχο της ηλεκτρικής αντίστασης. Για την εγκατάστασή της με τίτλο FIXIT, που αποτέλεσε παραγγελία του ΕΜΣΤ το 2004, η καλλιτέχνιδα περισυνέλεξε καταστραμμένα και εγκαταλελειμμένα μηχανήματα, βιομηχανικά έπιπλα και μικροαντικείμενα που είχαν παραμείνει στο ερειπωμένο κτίριο του ζυθοποιείου ΦΙΞ πριν από την ανακατασκευή του ως μόνιμη στέγη του Μουσείου. Στη συνέχεια, τα συνέδεσε με ένα πυκνό δίκτυο λαμπτήρων πυρακτώσεως που αναβοσβήνουν στοχεύοντας – σύμφωνα με την ίδια – σε δυο πιθανές διαφορετικές ερμηνείες: «ένα περιβάλλον στα πρόθυρα του θανάτου ή σε διαδικασία αναγέννησης». Διασώζοντας θραύσματα από την προηγούμενη ζωή και μνήμη του κτιρίου ΦΙΞ, η μεγάλης κλίμακας εγκατάσταση FIXIT, από τα σημαντικότερα έργα της Χατούμ, αποτελεί και ένα από τα εμβληματικότερα έργα τόσο για τη συλλογή όσο και για την ίδια την ιστορία του μουσείου.

2
The Boat of My Life (Το πλοίο της ζωής μου), 1993, από τα σημαντικότερα έργα του Ρώσου εννοιολογικού καλλιτέχνη Ιλια Καμπακόφ είναι μια «ολική» εγκατάσταση που παίρνει τη μορφή ενός πλοίου σε φυσικό μέγεθος. Πάνω στο κατάστρωμα του πλοίου βρίσκονται, ταξινομημένα μέσα σε κουτιά, φωτογραφίες, κείμενα και αντικείμενα που συνδέονται με περιόδους και συμβάντα από την πολυτάραχη ζωή του καλλιτέχνη σε διάλογο με το ευρύτερο κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο.

3
Συνδεδεμένος με την Arte Povera από τη δεκαετία του ’60, ο Γιάννης Κουνέλλης διερευνά την αποξένωση της σύγχρονης κοινωνίας, αντιπαραθέτοντας τα υλικά του μαζικού αστικού και βιομηχανικού πολιτισμού με σύμβολα και αξίες του προβιομηχανικού κόσμου. Το έργο «Χωρίς τίτλο», 2004, που πραγματοποιήθηκε για το ΕΜΣΤ, αποτελεί μια μνημειακή εγκατάσταση στην οποία ενσωματώνει τα γνώριμα υλικά που χρησιμοποιεί (σακιά, κάρβουνο, σίδερο) μετατρέποντας ολοκληρωτικά τον χώρο με σιδηροδοκούς σε σχήμα σταυρού γερμένων στο έδαφος, σε ένα βιωματικό, αυστηρό και έντονα πνευματικό περιβάλλον.

4
Με αφετηρία την μελέτη του ιστορικού Ουαλίντ Κχαλίντι «O,τι απομένει: Τα παλαιστινιακά χωριά που καταλήφθηκαν και ερημώθηκαν από το Ισραήλ το 1948», η παλαιστίνια καλλιτέχνις Εμιλι Ζασίρ κέντησε – με τη συνδρομή εθελοντών – πάνω σε μια προσφυγική σκηνή τα αραβικά ονόματα των καταστραμμένων παλαιστινιακών χωριών το 1948. Με το νομαδικό του χαρακτήρα, το έργο αναδεικνύεται σε μια συλλογική πράξη πολιτικής μαρτυρίας και διάσωσης της συλλογικής μνήμης.

5
Από τα σημαντικότερα έργα της ενότητας με τίτλο «Μετανάστες» (1972-1976), το «Κουτσό» του Βλάση Κανιάρη επικεντρώνεται στις συνθήκες εργασίας, επιβίωσης και κοινωνικού αποκλεισμού των λεγόμενων «φιλοξενούμενων εργατών» – όπως ονομάστηκε το εργατικό δυναμικό που μετανάστευσε από τον ευρωπαϊκό Νότο στην Κεντρική Ευρώπη κατά τις δεκαετίες του 1965-1970.

Μουσείο Μπενάκη

Γιώργης Μαγγίνης, επιστημονικός διευθυντής

1
Καθετί που διαφυλάσσεται στο Μουσείο Μπενάκη συνεισφέρει στην εκπαιδευτική, ψυχαγωγική και ερευνητική αποστολή του και είναι δύσκολο να επιλεγεί κάτι που κάνει εμάς, τους εργαζομένους, περισσότερο περήφανους από κάτι άλλο. Κάποτε όμως η ομάδα μας καταφέρνει να αναγνωρίσει, περισώσει και αναδείξει ένα έργο που αλλιώτικα θα χανόταν ή θα παραδιδόταν στη λήθη. Αυτή είναι η περίπτωση του «Επιτάφιου», ενός από τα σπανιότερα έργα βυζαντινής κεντητικής που χρονολογείται περίπου στο 1300 μ.Χ. και εκτίθεται στο Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού. Ηταν αποθηκευμένος για χρόνια στο σπίτι των δωρητών Αναστασίου και Μαρίας Βαλαδώρου αλλά η σημασία του διαπιστώθηκε χάρη στην έρευνα των επιμελητών και η ομορφιά του αποκαταστάθηκε με την εργασία των συντηρητών. Τα πρόσωπα, τα μέλη και τα ενδύματα του Χριστού και των αγγέλων διαγράφονται με βελονιές μεταξιού που προσομοιάζουν τη ρευστότητα του πιο διάφανου χρώματος. Το κοινό μπορεί πλέον να απολαύσει την ομορφιά του «Επιτάφιου Βαλαδώρου» και αυτό μας κάνει ιδιαίτερα περήφανους!

2
Η ξυλεπένδυση «οντά» από αρχοντικό της Βόρειας Ελλάδας διασώθηκε χάρη στην αδελφή του Αντώνη Μπενάκη, Αλεξάνδρα Χωρέμη, και δωρήθηκε στο Μουσείο από τους Λέοντα Γ. και Δημήτριο Μελά. Εντοπίστηκε από τον Αγγελο Δεληβορριά και επανασυναρμολογήθηκε με προσωπική του φροντίδα και με πολλές ώρες εργασίας από συντηρητές κατά την επανέκθεση του Μουσείου Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού.

3
Το κουνιστό άλογο αγοράστηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο για τον εγγονό του Λευτεράκη το 1927. Είναι καμωμένο από πολτό χαρτιού και ξύλο, κατασκευάστηκε από την εταιρεία του Τζορτζ και του Τζόζεφ Λάινς στην Αγγλία και υποδέχεται τους επισκέπτες, μικρούς και μεγάλους, στο Μουσείο Μπενάκη Παιχνιδιών.

4
Η απονομή του Βραβείου Νομπέλ Λογοτεχνίας στον Γιώργο Σεφέρη έγινε στη Στοκχόλμη στις 10 Δεκεμβρίου 1963 – ήταν η πρώτη φορά που Ελληνας τιμήθηκε με τη διάκριση αυτή. Το δίπλωμα που έλαβε την ημέρα εκείνη δωρήθηκε στο Μουσείο Μπενάκη από τη σύζυγό του Μαρώ Σεφέρη και σήμερα εκτίθεται στην Πινακοθήκη Γκίκα. Η σελίδα με το όνομα του ποιητή κοσμείται με το έμβλημά του, μια δίκλωνη γοργόνα.

5
Στα μέσα του 16ου αιώνα ο οθωμανός σουλτάνος Σουλεϊμάν Α’ ο Μεγαλοπρεπής διέταξε την ανακαίνιση του παλαιότερου σωζόμενου έργου μνημειακής αρχιτεκτονικής του Ισλάμ, του «Τρούλου του Βράχου» στην Ιερουσαλήμ, ο οποίος ολοκληρώθηκε το 692 μ.Χ. Μία από τις παραγγελίες που δόθηκαν στα εργαστήρια κεραμικής του Ιζνίκ ήταν για μια καντήλα τεμένους και μία σφαίρα. Η καντήλα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο και φέρει τη χρονολογία 1549 μ.Χ. ενώ η σφαίρα εκτίθεται στην αίθουσα ΙΙΙ του Μουσείου Μπενάκη Ισλαμικής Τέχνης.

Εθνική Πινακοθήκη

Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα, διευθύντρια

1
Είναι πολλά τα έργα για τα οποία η Εθνική Πινακοθήκη είναι υπερήφανη, αλλά για την πρώτη θέση επιλέγω την «Αποθέωση του Αθανασίου Διάκου» του Κωνσταντίνου Παρθένη. Πρόκειται για ένα από τα κορυφαία και πλέον εμβληματικά έργα του ζωγράφου, το οποίο ξεχωρίζει τόσο λόγω θέματος καθώς συνδέεται με την επικείμενη επέτειο της Επανάστασης του 1821 όσο και λόγω του μεγέθους του. Αποτελεί ένα από τα πιο μοντέρνα έργα του καλλιτέχνη, που δημιούργησε πριν από το 1933 και στο οποίο συναντώνται ποικίλες εικονογραφικές και στιλιστικές επιδράσεις: το σχέδιο παραπέμπει στην αρχαία αγγειογραφία. Η ανάσταση και η ανάληψη του ήρωα είναι αντλημένες από την αντίστοιχη βυζαντινή εικονογραφία. Η Φλώρα, η προσωποποίηση της άνοιξης στον ομώνυμο πίνακα του Μποτιτσέλι, είναι η εικονογραφική πηγή της κόρης δεξιά. Οι ψηλόλιγνες μανιεριστικές μορφές θυμίζουν τον Γκρέκο. Τα γεωμετρικά σχήματα και τα σπασμένα περιγράμματα, δείχνουν την επίδραση του Κυβισμού, όπως και τα χρώματα. Πρόκειται για ένα μνημειακό έργο που θυμίζει ποιητική ονειροφαντασία.

2
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος – Συναυλία των Αγγέλων (1608-1614):  Πρόκειται για ένα από τα τελευταία, αν όχι το τελευταίο έργο, που φιλοτέχνησε ο Γκρέκο λίγο πριν πεθάνει στο Τολέδο το 1614. Ο πίνακας είναι ημιτελής και μας διδάσκει πολλά για την τεχνική του ζωγράφου. Παρατηρούμε ότι οι άγγελοι αυτοί δεν έχουν φτερά. Πρόκειται για τα μέλη μιας ουράνιας ορχήστρας που παίζουν σύγχρονα μουσικά όργανα, όπως εκείνα που είχε δει ο ζωγράφος όσο ζούσε στη Βενετία. Τα όργανα στον πίνακα είναι μια σπινέτα (ένα είδος πιάνου), μια άρπα, ένα φλάουτο και μια βιόλα ντα γκάμπα. Ο δεύτερος άγγελος κρατάει το βιβλίο με τις νότες και δίνει το ρυθμό ψάλλοντας. Ο πίνακας μοιάζει να εμψυχώνεται από μια εσωτερική ζωή. Μπορούμε να πούμε ότι η «Συναυλία» προαναγγέλλει τον εξπρεσιονισμό.

3
Θεόδωρος Βρυζάκης – «Η Ελλάς ευγνωμονούσα» (1858): επελέγη κυρίως για ιστορικούς λόγους και για τον συμβολισμό του. Απεικονίζει την Ελλάδα με τη μορφή νέας στεφανωμένης γυναίκας ανάμεσα στους  αγωνιστές της Επανάστασης του 1821 έχοντας σπάσει τις αλυσίδες που κρατούσαν τα πόδια της σκλαβωμένα. Επί 27 χρόνια κοσμούσε το πρωθυπουργικό γραφείο στο Μέγαρο Μαξίμου (1982-2009).

4
Γιάννης Μόραλης – «Επιτύμβιο» (1958): μια από τις πιο επιβλητικές και μνημειώδεις συνθέσεις του Μόραλη, με θέμα εμπνευσμένο από τις επιτύμβιες στήλες της αρχαιότητας. Ο ζωγράφος έχει επιλέξει να ακολουθήσει την τεχνική και την παλέτα των βυζαντινών, ενώ η όλη σύνθεση παραπέμπει στον κυβισμό.

5
Παναγιώτης Τέτσης: «Λαϊκή Αγορά» (1979-1982): πρόκειται για ένα μνημειακό σύνολο με φιγούρες που ξεπερνούν το φυσικό μέγεθος, για μια ζωφόρο που ξεπερνά τα πενήντα μέτρα. Αποτελεί φόρο τιμής στη λαϊκή που γίνεται κάθε Παρασκευή μπροστά από το ατελιέ που διατηρούσε ο ακαδημαϊκός και δάσκαλος στην οδό Ξενοκράτους χτισμένη με πλατιές πινελιές από καθαρό χρώμα.

Συλλογή έργων Τέχνης της Βουλής των Ελλήνων

Θοδωρής Κουτσογιάννης, έφορος

1
Το έργο του Louis-Franηois Cassas «Γενική άποψη της Αθήνας» (1784-1813) είναι μια μοναδική μνημειακότητας και ακρίβειας, εικόνα της Αθήνας προεπαναστατικά. Ο Γάλλος καλλιτέχνης και αρχαιοδίφης επισκέφθηκε την Αθήνα το 1784, συνοδεύοντας τον γνωστό φιλέλληνα κόμη Choiseul-Gouffier, καθ’ οδόν προς την Κωνσταντινούπολη. Δεινοί περιηγητές και αρχαιολάτρες αμφότεροι, δεν έχασαν την ευκαιρία να επισκεφθούν την Αθήνα και τις αρχαιότητές της, έστω για μόλις δύο ημέρες. Αργότερα, ο Cassas περιέγραψε την αθηναϊκή εμπειρία του ως «ένα όνειρο ανάμεσα σε υπέροχα ερείπια». Ιδωμένη από τα βορειοανατολικά, αποτυπώνεται η Αθήνα στο σύνολό της, μαζί με το φυσικό τοπίο που την περιβάλλει. Στο κέντρο δεσπόζει ο αστικός ιστός με την Ακρόπολη, το τείχος του Χατζή Χασεκή (1778) που την περικλείει, ενώ στο πρώτο επίπεδο ξεχωρίζουν έφιπποι ο πάτρωνας Choiseul-Gouffier και ο δημιουργός τού έργου Cassas.

2

Anne-Louis Girodet de Roussy-Trioson (αποδιδόμενο): «Προσωπογραφία του Σατωβριάνδου»: Απεικονίζεται ως διαλογιζόμενος ο Γάλλος πολιτικός και συγγραφέας Franηois Renι de Chauteaubriand ο οποίος ταξίδεψε (1806) στην Ελλάδα και πρωτοστάτησε στο κίνημα του Φιλελληνισμού. Το εμβληματικό πορτρέτο του αποδίδεται στον σημαντικό ζωγράφο του Ρομαντισμού Girodet de Roussy-Trioson. Η παρούσα εκδοχή αποτελεί δωρεά στην Ελληνική Βουλή από την Αμαλία, χήρα του αρχαιολόγου Charles Lenormant (1802-1859), που πέθανε και τάφηκε στην Αθήνα.

3
Κωνσταντίνος Παρθένης – «Η Καλυψώ»: Xαρακτηριστικό έργο του ζωγράφου της μεσοπολεμικής περιόδου, ο Παρθένης εκκινεί από την παραδοσιακή εικονογραφία και την υψηλή τέχνη (μυθολογία) αποδίδοντας όμως το θέμα του με έντονα προσωπικό μορφοπλαστικό ιδίωμα. Ιδίως η στυλιζαρισμένη Καλυψώ αναδεικνύεται σε αρχέτυπο της γυναικείας μορφής.

4
Χρήστος Καπράλος – «Το Μνημείο της Μάχης της Πίνδου» (1952-1956): Η μήκους σχεδόν σαράντα μέτρων ζωφόρος αποτελεί, τόσο καλλιτεχνικά όσο και ιστορικά, μνημειώδες έργο, κεφαλαιώδους σημασίας για τη νεοελληνική αλλά και ευρωπαϊκή γλυπτική. Σε επτά τμήματα, αποδίδεται η εμπλοκή της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

5
Α. Τάσσος – «17 Νοέμβρη 1973»: Ο κορυφαίος χαράκτης Α. Τάσσος (Αναστάσιος Αλεβίζος) άρχισε να φιλοτεχνεί τη «17η Νοέμβρη 1973» μερικές ημέρες μετά τα τραγικά γεγονότα του Πολυτεχνείου. Στην πυκνή παρατακτική σύνθεσή του, όπου συνδυάζει ουσιαστικά τη χαρακτική με τη γλυπτική – καθώς δεν προχώρησε σε εκτύπωση, αλλά απέμεινε ως μήτρα – απεικονίζει μία πολυπληθή ομάδα ανθρώπων, με κέντρο αναφοράς την οριζόντια νεκρή γυναικεία φιγούρα. Η αυστηρή εκφραστικότητα και η ιερατική μεγαλοπρέπεια των μορφών καθιστούν αυτήν τη σκηνή εκφοράς εμβληματική.