Υποκριτική και υποκρισία

Να δύο λέξεις που δεν τις έπλασαν οι αρχαίοι. Δεν ταξίδεψαν μέσα στους αιώνες, όπως άλλες πλήθος, για να φτάσουν συχνά με άλλο περιεχόμενο έως τις γειτονιές των σύγχρονων Ελλήνων. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως, έστω κι αν ο ήχος, η γραφή τους είναι νεότερα, δεν υπήρχε στα πανάρχαια χρόνια η σημασία τους με άλλο ήχο κι άλλη γραφή.

Αν σήμερα καταπιάνομαι μ’ αυτές τις δύο λέξεις και τη σημασία τους, το νόημα που κουβαλάνε, είναι λόγω των ημερών, αφού αυτές τις ημέρες, των Απόκρεων, συνηθίζεται το μεταμορφούσθαι, η αλλαγή όψης και η παραποίηση άλλης συμπεριφοράς και λαλιάς. Το έθιμο αυτό εξηγείται βέβαια και από την κοινωνιολογία και την ψυχολογία. Καθένας που φέρνει ένα πρόσωπο, μια πάγια χειρονομική γλώσσα, μια λαλιά και ένα ήθος και ύφος στην καθημερινή του συμπεριφορά, με τα οποία και είναι αναγνωρίσιμος, θέλει συχνά να δραπετεύσει και αλλάζοντας όψη, ήθος και γλώσσα να καμωθεί κάποιον άλλον. Εξάλλου ήδη από την «Ποιητική» του ο Αριστοτέλης μάς πληροφορεί πως η μίμησις είναι σύμφυτη με τον άνθρωπο, αφού ορίζει τον άνθρωπο ως μιμητικόν ζώον, το οποίο μάλιστα «χαίρει επί τοις μιμήμασιν», χαίρεται να καμώνεται κάτι άλλο από αυτό που είναι.

Οι εθνολόγοι μάς έκαναν σοφότερους μελετώντας πρωτόγονους λαούς, χαμένους μέσα στα δάση του Αμαζονίου, που ορισμένες ημέρες του έτους τελούν δρώμενα μεταμορφωμένοι σε ζώα, φορώντας τρομερές προσωπίδες και εκτελώντας χορευτικές κινήσεις υπό τον ήχο μουσικών οργάνων γύρω από μια εστία ή μια πυρά ή ένα θήραμα.

Ασκούν τα παιδιά τους, σε μια καθαρά μυητική τελετή ενηλικίωσης, να μιμούνται την πονηριά της αλεπούς, την επιθετικότητα των ερπετών, την ταχύτητα των πτηνών, ακόμη και την ομοφαγία των σαρκοβόρων.

Εχω ώρες κρυφά παρακολουθήσει τις γάτες μου στην εξοχή πώς διδάσκουν τα μωρά τους να φερμάρουν, να σκαρφαλώνουν, να φυλάσσονται, ακόμα και να κατασπαράζουν θηράματα, να «παίζουν» μ’ ένα ζωντανό ακόμη, δηλητηριασμένο ποντίκι.

Η μίμησις είναι η παιδαγωγός των ζώντων οργανισμών. Δεν είναι λοιπόν παράδοξο που μέσα στους αιώνες οι κοινωνίες, και οι πρωτόγονες και οι «πολιτισμένες», καθιερώνουν εορτές όπου η μίμησις μέσω της μεταμορφώσεως γίνεται τελετή, σύμβαση και αποδεκτή συμπεριφορά.

Συχνά διαπιστώνουμε πως έστω και ασυνείδητα οι άνθρωποι, όταν μεταμορφώνονται σε κάτι άλλο, επιλέγουν μορφή ή συμπεριφορά που είτε ζηλεύουν είτε μισούν. Ο κοντός ψηλώνει, η άσχημη ομορφαίνει, το παιδί μεγαλοφέρνει, ο γέρος νεάζει και η νέα αλλοιώνει το δέμας της σε γεροντικό. Φοβισμένα παιδιά μεταμορφώνονται σε στρατηγούς, πειρατές και μαχαιροβγάλτες, σεμνά κορίτσια σε τολμηρές ημίγυμνες Τσιγγάνες ή παρφουμαρισμένα γύναια. Αυστηροί επιστήμονες, δάσκαλοι και δικαστές μεταμορφώνονται σε ληστές, λούμπεν στοιχεία ή μονόφθαλμους πειρατές ή καουμπόηδες με σπιρούνια!

Στην επαρχιακή πόλη όπου γεννήθηκα και μεγάλωσα, πριν από πολλά χρόνια, οι μόνιμες πόρνες στα επίσημα με την κρατική βούλα «σπίτια» τους τις ημέρες των Απόκρεων δεν «δούλευαν», μεταμφιέζονταν και ομαδικά παρήλαυναν στην πόλη, πολλές μεταμφιεσμένες σε καθολικές καλόγριες! Και μαθητριούλες με ποδιά, κορδέλα και άσπρα καλτσάκια. Ο καθένας σ’ αυτήν τη δημόσια νόμιμη μεταμόρφωση γινόταν ό,τι ονειρευόταν, ό,τι του έλειπε ή ό,τι φοβόταν, μισούσε και ήθελε να το γελοιοποιήσει.

Υπάρχει όμως μια καθημερινή νόμιμη και συχνά αξιοζήλευτη μεταμόρφωση που έρχεται ως τέχνη τουλάχιστον από την αρχαία Αθήνα: η θεατρική υποκριτική. Στην αρχή αυτής της τέχνης, όταν τρεις μόνο υποκριτές επωμίζονταν στην τραγωδία όλους τους ρόλους, άντρες πάντα μεταμορφώνονταν σε άντρες, γυναίκες, παιδιά, θεούς ή τέρατα (π.χ. Σφίγγα που θέτει άλυτα αινίγματα). Ο Αλέξης Μινωτής μού έλεγε κάποτε στις συναντήσεις μας πως στην αρχή της καριέρας του, γύρω στα 1920, οι απαιτήσεις της εργασίας του τον ανάγκαζαν να υποκρίνεται το πρωί στην πρόβα τον Ληρ, το μεσημέρι Ελληνα Αιγινήτη σε έργο του Μπόγρη, την απογευματινή ήρωα του Πιραντέλο και τη βραδινή τον Οιδίποδα. Και με ρωτούσε «αν αφαιρέσω τις έξι ώρες ύπνο, στις υπόλοιπες ξύπνιες ώρες μου πότε ήμουν ο εαυτός μου;».

Πάντως είναι σημαντικό, παρατηρώντας τις μεταμορφώσεις της γλώσσας, να σταθούμε στο γεγονός της αλλαγής σημασίας της λέξης «υπόκρισις» στον νεότερο όρο «υποκρισία». Λέμε λοιπόν υποκριτή τον συνάνθρωπό μας που μιμείται ιδέες ή συναισθήματα τα οποία δεν είναι τα αυθεντικά δικά του για να παραπλανήσει, να αποδιοργανώσει, να αποπλανήσει, να κολακέψει, να υποτιμήσει, να συκοφαντήσει τον πλησίον του ή τον απέναντί του, τον συγγενή, τον φίλο, τον συνάδελφο, τον ανταγωνιστή, ακόμη και τον αντίπαλο.

Αλλο πράγμα είναι αυτό που περιέγραψα πριν, η μεταμόρφωση π.χ. του ηθοποιού σε Ιάγο, δηλαδή η ικανότητα ενός ταλαντούχου καλλιτέχνη να υποδυθεί έναν ραδιούργο, και άλλο ο ρόλος του Ιάγου ως μίμηση της πραγματικότητας, όπου ένας βενετσιάνος πολίτης υποκρίνεται τον φίλο στον Οθέλλο και στρώνει επιδέξια τον λάκκο όπου θα τον θάψει, επειδή τον μισεί. Δηλαδή, απλά μιλώντας, ένας καλός ηθοποιός ψεύδεται συναισθηματικά για να αληθεύει ο ρόλος που υποδύεται!

Δεν θα μείνω στην αναπάντητη απορία, πού βρίσκει πειστικό υλικό ένας ηθοποιός για να μετατραπεί σκηνικά σε Οθέλλο, Ιάγο, Οιδίποδα, Μπόρκμαν ή τρελό του Γκόγκολ.

Οι δύο μεγάλες σχολές υποκριτικής τέχνης διαφωνούν. Η μία ισχυρίζεται πως η υποκριτική είναι κάμωμα ύστερα από επισταμένη παρατήρηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και η άλλη πως ο ηθοποιός πρέπει να μεταβεί σχεδόν φροϊδικά στα έγκατα του ψυχισμού του και να ανασύρει τον δολοφόνο, τον μοιχό, τον άγιο και τον απατεώνα που έχουν απωθηθεί αλλά κοιμούνται μέσα σε κάθε άνθρωπο από εκείνη την αυγή στον Παράδεισο πριν εμφανιστεί ο Οφις!

Αυτή η τελευταία εκτίμηση σε ηπιότερη εκδοχή είναι ο λόγος υπάρξεως της εκπαίδευσης. Αν δεν υπήρχε η πάγια αντίληψη πως ο νέος άνθρωπος μπορεί με άσκηση, πειθώ και τιμωρία συχνά να αποβάλει ή να καθυποτάξει έξεις, βουλήσεις, ορμές, επιθυμίες προβάλλοντας και καλλιεργώντας θετικές και παραγωγικές τάσεις, δεν θα τρώγαμε τόσα χρόνια στα θρανία.

Εξάλλου, συχνότατα διαπιστώνουμε από καθημερινά γεγονότα στο στενό και ευρύτερο περιβάλλον πως αναδύονται από διπλανά μας πρόσωπα ή συμπολίτες μας πάθη, ένστικτα, βία και μίσος, εγκληματικές πράξεις που έως πριν από λίγο χρόνο δεν εκδηλώνονταν ή αναδύονταν ύστερα από βίαιες ενάντιες επιθέσεις.

Πόσο συχνά δεν ακούμε στα ρεπορτάζ που καλύπτουν εγκληματικές πράξεις (συζυγοκτονίες, παιδοκτονίες, αυτοκτονίες κ.τ.λ.) περιοίκους να εκπλήττονται διότι χρόνια συμβιώνοντας με τους ενόχους είχαν σχηματίσει αγαθή γνώμη γι’ αυτούς και συχνότατα ομιλούν και για πρότυπα συμπεριφοράς.

Σκέφτεται κανείς ότι αυτή η ανάδυση εγκληματικής φύσης ήταν κρυμμένη πίσω από μια προσωπίδα ηθικής συμπεριφοράς, μια καλά φυλασσόμενη επιθετικότητα, μια υποκρισία και μια υποκριτική ή μια βαθιά καταπιεσμένη δύναμη, εξαιτίας φοβιών, μάθησης, παιδείας, άσκησης, που ξεφυτρώνει ξαφνικά και αιφνιδιάζει ακόμη και τον έκπληκτο διαχειριστή της.

Ετσι συχνότατα σε κάθε αποκριάτικη περίοδο σκέφτομαι πόση σοφία περιέχεται στη διαχρονική επανάληψη της γιορταστικής μεταμόρφωσης, του συνειδητού μασκαρέματος, της δοκιμής έστω για λίγο να υποδυθούμε το άλλο, τον άλλον, το ξένο, το αντίθετο, το απαγορευμένο, το παράταιρο, το παράδοξο, το ανέφικτο, το αξιοζήλευτο, το καταραμένο ή ακόμη και το ποιητικό του παραμυθιού.

Εκτόνωση; Δοκιμή; Ναρκισσισμός;

Πάντως, είτε υποκρινόμαστε παίζοντας τον άλλο είτε κρυβόμαστε είτε ταμπουρωνόμαστε πίσω από κατασκευές παραπλανητικές, η ερώτηση είναι ωμή: πότε είμαστε ο πραγματικός εαυτός μας, έτσι ώστε να δικαιώνουμε τον Πιραντέλο που έλεγε πως άλλο είμαστε, άλλο δείχνουμε και απευθυνόμαστε σε ανθρώπους που μας εκτιμούν αλλιώς ο καθένας, οι οποίοι πάλι εκλαμβάνονται ως άλλοι απ’ αυτό που είναι και από εμάς!

Και για να γυρίσουμε στην αρχή: υπο-κρίνομαι σημαίνει μιλάω, κρίνω, απευθύνομαι πίσω από κάλυμμα, προσωπείο, μάσκα.

Καλά κούλουμα!