Αναζητώντας τις Απόκριες

Και αν δεν το καταλάβαμε, έχουμε Απόκριες. Που για τους περισσότερους από εμάς, τα τελευταία χρόνια, είναι, απλώς, η υπενθύμιση της αργίας της Καθαρής Δευτέρας. Τόσο στους δρόμους και την ατμόσφαιρα της Αθήνας όσο και στο παράλληλο σύμπαν των σόσιαλ μίντια οι Απόκριες είναι και φέτος μια μακρινή παρουσία. Εξαντλείται σε στιγμιότυπα με μασκαρεμένα παιδάκια στις γιορτές των δήμων. Μη σας πω ότι το Χάλογουϊν γιορτάζεται πλέον πιο πανηγυρικά. Πού κέφι για μασκαρέματα (και δεν θα πέσω στην κοινοτοπία του «με τόσους μασκαράδες γύρω μας»). Αλλωστε αυτή η πόλη, όπου από τον 19ο αιώνα διαμορφώθηκαν τα αποκριάτικα ήθη και καθιερώθηκαν οι μεταμφιέσεις των ημερών, έχει, κατά εποχές, αποθεώσει αλλά και απαξιώσει αυτές τις γιορτές. Ανάλογα με τα κέφια της ή μάλλον τα κέφια των πολιτικοοικονομικών συνθηκών. Αθηναϊκή, αστική γιορτή λοιπόν οι Απόκριες – η ανάδειξη και προβολή των παραδοσιακών τοπικών αποκριάτικων εκδηλώσεων στην περιφέρεια είναι υπόθεση των τελευταίων δεκαετιών. Που μάλιστα διέτρεχε, με το ίδιο κέφι, όλες τις κοινωνικές τάξεις, τα μορφωτικά και οικονομικά στρώματα.

Στην, προ του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, Αθήνα γινόταν μεγάλο νταβαντούρι τις Απόκριες. Οι ανθρωποι, πλούσιοι και φτωχοί, δεν είχαν εκείνη την εποχή πολλές ευκαιρίες για διασκέδαση. Σε περιγραφή, από την εφημερίδα «Ελεύθερος Λόγος», του κλίματος στη δεκαετία του 1890 διαβάζω: «Στο Πανελλήνιο (σ.σ. κέντρο στη γωνία Πανεπιστημίου και Εμμ. Μπενάκη) γινόταν πανδαιμόνιο. Τότε ο κόσμος εννοούσε τη διασκέδαση με την καρδιά του. Ενα βράδυ επιάσαμε τον χορό στη μέση του δρόμου, κοντά στο άγαλμα του Κολοκοτρώνη. Κάθε διαβάτη που περνούσε τον ετραβούσαμε και στο τέλος καταλήξαμε να χορεύομε σαν παλαβοί καμιά πενηνταριά μαζί που δεν ξέραμε ο ένας από πού βαστά η σκούφια του άλλου. Μια ωραία πιεροτίνα έσερνε τον χορό…». Εμπνευσμένα από την Κομέντια ντελ’ Αρτε τα πρώτα κοστούμια του αθηναϊκού καρναβαλιού. Που η λαϊκή «ψυχή» του χτυπούσε στου Ψυρρή και στις ταβέρνες της Πλάκας. Εκεί που κυκλοφορούσαν και οι παραδοσιακές ατραξιόν με τις «γκαμήλες» και τα «γαϊτανάκια».

Στα μεγάλα αστικά σαλόνια όπως του Σερπιέρη και στους αποκριάτικους χορούς του Δημοτικού Θεάτρου, του Παρνασσού, της Αγγλικής Πρεσβείας οι «αριστοκράτες» της εποχής εκστασιάζονταν με τα πρωτόφερτα «μπαλ μασκέ». Ενω θρυλικές ήταν και οι μασκαράτες στο σπίτι του Σουρή – με τακτικούς καλεσμένους τον Παλαμά, τον Καμπούρογλου, τον Ανινο, τον Νιρβάνα – και του Δροσίνη.

Από το «κομιτάτο» του Mεσοπολέμου…
Οι Βαλκανικοί και ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Μικρασιατική Καταστροφή άφησαν πίσω τους φτώχεια και μελαγχολία που εξανέμισαν, μαζί με πολλά άλλα, και την αποκριάτικη διάθεση. Τη δεκαετία του 1920 το αθηναϊκό καρναβάλι είχε εξαφανισθεί από τους δρόμους της πρωτεύουσας. Γίνονταν μόνο αποκριάτικοι χοροί με εισιτήριο, για φιλανθρωπικούς σκοπούς, σε πρεσβείες, λέσχες και ιδρύματα. Ο τζίρος και το κέφι όμως έπρεπε να ανακτηθούν. Ετσι, το 1931 ιδρύεται το Κομιτάτο της Αποκριάς με σκοπό να αναβιώσει, αναδεικνύοντας την παράδοση και τις αναφορές του, το προπολεμικό κλίμα. Μια πρωτοβουλία του τότε Οργανισμού Τουρισμού, με διευθυντή τον Κοκό Μελά, τον δήμαρχο της Αθήνας Σπύρο Μερκούρη, δημοσιογράφους, καλλιτέχνες και τους κατοίκους της Πλάκας και του Ψυρρή. Οι Αθηναίοι ξαναμασκαρεύονται και ξαναβγαίνουν στους δρόμους. Μέχρι την Κατοχή. Οι Γερμανοί, για λόγους ασφαλείας, απαγορεύουν τις δημόσιες αποκριάτικες μεταμφιέσεις.

Τη δεκαετία του 1950 η Αθήνα συντονίζεται και πάλι στους αποκριάτικους ρυθμούς. Ο λαός στην Πλάκα και το Κολωνάκι στον χορό των ντόμινο στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία», στο ξενοδοχείο «Σεσίλ» στην Κηφισιά, στο «Κινγκ Τζορτζ», στον Ιππικό Ομιλο, στον χορό της Ενωσης Θεατρικών Συγγραφέων. Αλλά και στο σπίτι της Λητώς Κατακουζηνού με καλεσμένους τον Χατζηκυριάκο – Γκίκα, τον Ελύτη, τον Τσαρούχη που αναλάμβανε πάντα τις εντυπωσιακές μεταμφιέσεις της.

…στα κοστούμια των σχεδιαστών

Οσο αλλάζουν οι δεκαετίες και μαζί το λαϊφτάιλ, οι Απόκριες προσαρμόζονται στις καινούργιες τάσεις. Στη δεκαετία του 1960 η Ζωζώ Σαπουντζάκη γίνεται «βασίλισσα» και της Αποκριάς και κάθε χρόνο, την τελευταία Κυριακή, κάνει ένα μεγάλο κάλεσμα στο σπίτι της στην οδό Λήμνου. Τα μετέπειτα χρόνια και ενώ η Αθήνα έχει αναδείξει τον κοσμοπολίτικο εαυτό της, τα θρυλικά πάρτι, κατά κανόνα θεματικά, γίνονται πια στα μεγάλα κλαμπ. Στην κοσμική αποκριάτικη ιστορία της πόλης έχει μείνει αυτό στις «9 Μούσες» (όπου η Ντόλυ Γουλανδρή έκανε εντυπωσιακή εμφάνιση ντυμένη Μέι Γουέστ) και στο «Εργοστάσιο» με έμπνευση από τους ροκ σταρ. Για να κορυφωθεί η αποκριάτικη φρενίτιδα στο γύρισμα του μιλένιουμ με τοπ το πάρτι του ζεύγους Καίσαρη για το οποίο πολλές καλεσμένες παράγγελναν τις στολές τους σε σχεδιαστές και τις πλήρωναν πολύ ακριβότερα από ένα βραδινό φόρεμα.

Τατιάνα Σπινάρη–Πολλάλη, ιστορικός τέχνης, γκαλερίστρια
Τι μου αρέσει στην Αθήνα
Η Αθήνα δεν είναι γενέθλιος τόπος. Δεν έχω παιδικές μνήμες. Η σύντομη αθηναϊκή φοιτητική μου παρένθεση μου αποκάλυψε την πόλη σταδιακά. Οδηγήθηκα στη θαυμαστή παρέμβαση του Πικιώνη γύρω από την Ακρόπολη· στον Αϊ-Γιώργη στον Λυκαβηττό· στο Μοναστήρι της Καισαριανής με τις αγιογραφίες του Κόντογλου· στο Καλλιμάρμαρο και στον λόφο του Στρέφη. Η εγκατάστασή μου στην Αθήνα είναι επιλογή, οικογενειακή και επαγγελματική. Επέλεξα το Κολωνάκι, το κέντρο του αστικού βίου, στέκι καλλιτεχνών, δημοσιογράφων, πολιτικών.
Ti αγαπώ στην Αθήνα; Ολα όσα διατηρούν, ανακαλούν τη μνήμη: το ιστορικό Κέντρο, τον Αγιο Δημήτρη τον Λουμπαρδιάρη, την αναστηλωμένη Κυψέλη με τη νέα της κοινωνική και καλλιτεχνική ζωντάνια, τα ταβερνάκια της Καισαριανής. Η Αθήνα παραμένει για εμένα ένας χώρος αναδρομής στο παρελθόν και ανακάλυψης του παρόντος.