Η λίμπιντο και η ευθύνη

– «Κύριε καθηγητά, νομίζω ότι είμαι βλάκας με περικεφαλαία», είπε ο Φραντς, ύστερα από μερικά δευτερόλεπτα έντονης περισυλλογής. «Ενας χοντροκέφαλος από την Ανω Αυστρία, ηλίθιος από την κορυφή ώς τα νύχια».

– «Συγχαρητήρια! Η διορατικότητα είναι η μαμή της ανάρρωσης!»

– «Για την ακρίβεια, μόλις τώρα αναρωτήθηκα τι σημασία έχουν οι χαζές μικρές ανησυχίες μου, μπροστά σε όλα αυτά τα τρελά που συμβαίνουν στον κόσμο».

– «Νομίζω ότι εδώ μπορώ να σε καθησυχάσω. Πρώτον, οι ανησυχίες που σχετίζονται με τις γυναίκες είναι συνήθως χαζές, σπανίως όμως είναι μικρές. Και δεύτερον, θα μπορούσαμε να αναστρέψουμε την ερώτηση: τι σημασία έχουν όλα αυτά τα τρελά που συμβαίνουν στον κόσμο μπροστά στις δικές σου ανησυχίες;»

– «Με κοροϊδεύετε, κύριε καθηγητά!»

– «Καθόλου!» αντέταξε ο Φρόιντ με έμφαση, και αντί για τον δείχτη του, κούνησε το πούρο του. «Τα τωρινά παγκόσμια γεγονότα δεν είναι τίποτα παραπάνω από ένας καρκίνος, ένα έλκος, μια σοβαρή σηψαιμική πανώλη, που όπου να ‘ναι θα ανοίξει και θα χύσει το αηδιαστικό της περιεχόμενο πάνω σε ολόκληρο τον δυτικό πολιτισμό. Παραδέχομαι ότι η διατύπωσή μου είναι κάπως υπερβολική και θεατρική, παρ’ όλα αυτά περιγράφει την αλήθεια, νεαρέ μου φίλε!»

Ο φανταστικός διάλογος λαμβάνει χώρα ανάμεσα σ’ ένα υπαρκτό και σ’ ένα ανύπαρκτο πρόσωπο – τον Σίγκμουντ Φρόιντ από τη μια μεριά, τον Φραντς Χούχελ από την άλλη – και αποτυπώνεται στις σαγηνευτικές σελίδες ενός σύγχρονου μυθιστορήματος, τον «Καπνοπώλη» (εκδόσεις Ποταμός, 2018) του 53χρονου σήμερα αυστριακού συγγραφέα Ρόμπερτ Ζεετάλερ (ήταν 47 χρονών όταν πρωτοκυκλοφόρησε το βιβλίο του στο Βερολίνο). Η πλοκή του «Καπνοπώλη» μάς μεταφέρει στη Βιέννη κατά τη διάρκεια ενός ιστορικά οριακού δωδεκαμήνου, από το καλοκαίρι του 1937 έως το καλοκαίρι του 1938 (υπάρχει κι ένας σύντομος μελαγχολικός επίλογος, τον Μάρτιο του 1945, όταν η Βιέννη βρίσκεται στο έλεος των συμμαχικών βομβαρδιστικών). Λίγα μόλις εικοσιτετράωρα έπειτα από αυτόν τον διάλογο, ο αυστριακός καγκελάριος Καρλ Σούσνιγκ θα ρίξει λευκή πετσέτα στον Αδόλφο Χίτλερ, θα διατάξει τον στρατό του να μην προβάλει μάταιη αντίσταση και ο πρώην δεκανέας αυστριακής καταγωγής – «από την όμορφη αλλά όχι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πόλη Μπραουνάου-αμ-Ιν» – θα καταπιεί την Αυστρία «σαν ένα αχνιστό σνίτσελ». Είναι η διαβόητη Anschluss (προσάρτηση/ενσωμάτωση) που θα σφραγίσει τη μοίρα τόσο του πραγματικού Πατέρα της Ψυχανάλυσης όσο και του επινοημένου Χωριατόπαιδου με ανεξίτηλο τρόπο.

Ποιες είναι όμως οι «χαζές μικρές ανησυχίες» του δεκαοκτάχρονου Φραντς Χούχελ; Δεν διαφέρουν από τις αντίστοιχες «χαζές μικρές ανησυχίες» των δεκαοκτάχρονων απανταχού της γης. Ο Φραντς είναι ερωτευμένος. Η Ανέζκα, μια νεαρή χοντρή κοπέλα από τη Βοημία (μη σας ακούσει ο Φραντς να την αποκαλείτε «χοντρή», γίνεται έξαλλος: «στρουμπουλή· στρουμπουλή, όχι χοντρή»), τον έχει βάλει κυριολεκτικά στο βρακί της. Η Ανέζκα προσπαθεί να επιζήσει σε μια εχθρική Βιέννη με κάθε τρόπο, ακόμη και μεταμφιεσμένη περιστασιακά σε «εξωτική» Ινδιάνα που κάνει στριπτίζ σε καμπαρέ για ιδιαίτερα γούστα· δεν έχει ούτε χρόνο ούτε χρήμα για «έρωτες» και τα τοιαύτα. Αλλωστε – όπως υπομονετικά θα του εξηγήσει ο Σίγκμουντ Φρόιντ, ο αναπάντεχος και αυτόκλητος «μέντοράς» του – το χωριατόπαιδο από την Ανω Αυστρία τα έχει μπερδέψει λιγάκι· συγχέει τον έρωτα με τη λίμπιντο: «Υποθέτω ότι όταν μιλάμε για την αγάπη που νιώθεις, στην πραγματικότητα μιλάμε για τη λίμπιντό σου […] Είναι η δύναμη που κινεί τους ανθρώπους ύστερα από κάποια ηλικία. Προκαλεί εξίσου χαρά και πόνο, και για να το πούμε απλά, σε ό,τι αφορά τους άντρες βρίσκεται στο παντελόνι τους».

Σύντομα ο Φραντς θα νιώσει και τη «χαρά» και τον «πόνο» της λίμπιντο. Από αυτή την άποψη, ο «Καπνοπώλης» του Ζεετάλερ ακολουθεί τη μακρά παράδοση των μυθιστορημάτων «ενηλικίωσης» ή μυθιστορημάτων «μύησης», όπου άλλοι συμπατριώτες του, όπως ο Στέφαν Τσβάιχ και ο Ρόμπερτ Μούζιλ (συγκαιρινοί, διόλου τυχαία, με τους ήρωες του «Καπνοπώλη»), πέτυχαν εξαιρετικές επιδόσεις. Ο Φρόιντ ήταν μανιώδης καπνιστής πούρων (μια από τις αιτίες, αν όχι η κυριότερη, που θα του προκαλέσει στοματικό καρκίνο και θα τον στείλει στο μνήμα το 1939)· έτσι εξηγείται πώς θα γνωριστεί με κάποιον σαν τον Φραντς που δεν είναι ούτε ταξικά ομότιμος ούτε ασθενής του. Ορφανός από πατέρα, ο Φραντς έρχεται να δουλέψει ως μαθητευόμενος στο καπνοπωλείο του Oτο Τρσνιεκ, ενός αναπήρου του Μεγάλου Πολέμου (πού να φανταστούν οι άφρονες ότι οσονούπω ακολουθεί και… Μεγαλύτερος) και παλιού εραστή της μητέρας του Φραντς. Η μαθητεία του Φραντς, κόντρα σε όλες τις προβλέψεις και σε όλες τις προσδοκίες, θα αποδειχτεί εξόχως ταχύρρυθμη και βίαιη. Σαρωτική σε κάθε επίπεδο.

Σε μια «κανονική» ζωή, μακριά από την πολιτική «σηψαιμική πανώλη», ο Σίγκμουντ Φρόιντ θα συνέχιζε να αγοράζει τα πούρα του από το καπνοπωλείο του Oτο Τρσνιέκ, ο ανάπηρος καπνοπώλης θα εξακολουθούσε να αισθάνεται αναγούλα για το ποταπό ανθρώπινο γένος και ο Φραντς Χούχελ να προσθέτει τη μία ερωτική απογοήτευση πίσω από την άλλη, έως ότου φθάσει στη λυτρωτική ηλικία του Φρόιντ, όταν η λίμπιντό του οριστικά και ανεπιστρεπτί θα «έχει παρέλθει». Κανένας από τους τρεις βασικούς ήρωες του Ζεετάλερ – αλλά και από τους υπόλοιπους, τους δευτερεύοντες – δεν νιώθει καμιά ιδιαίτερη φαγούρα για ν’ ασχοληθεί με την πολιτική. Ωστόσο, η πολιτική θ’ ασχοληθεί μαζί τους. Σε ανθρώπους που ποτέ δεν θα επέλεγαν την πολιτική ως ενασχόληση, η πολιτική επιλέγει, όχι μόνο να τους ξεχωρίσει από το πλήθος, αλλά και να τους τιμωρήσει για δυσνόητα στους περισσοτέρους μας «αμαρτήματα»: διότι είναι Εβραίοι, διότι ανέχονται τους Εβραίους ως πελάτες στο μαγαζί τους, διότι έχουν μπει στο μάτι του απέναντι μαγαζάτορα και μπορεί να τους τυλίξει σε μια κόλλα χαρτί με ανώνυμη καταγγελία, να τους στείλει στο Νταχάου ή και στον θάνατο κατευθείαν… Διότι στο κάδρο του Χίτλερ δεν υφίσταται ιδιωτική ζωή, λίμπιντο και κουραφέξαλα. Μια είναι η ανεκτή λίμπιντο. Η λίμπιντο για τον Φύρερ.

«Ο προορισμός μας δεν είναι να γνωρίζουμε τους δρόμους», βάζει κάπου προς το τέλος ο Ζεετάλερ τον Φρόιντ να νουθετεί τον Φραντς. «Σε αυτόν τον κόσμο δεν ερχόμαστε για να βρούμε απαντήσεις, αλλά για να κάνουμε ερωτήσεις. Ψηλαφούμε τριγύρω, για να το πούμε έτσι, σε ένα μόνιμο σκοτάδι, και μόνο αν είμαστε πολύ τυχεροί μπορεί καμιά φορά να δούμε μια χαραμάδα φωτός». Ο Φραντς συγκαταλέγεται στους τυχερούς. Θα εντοπίσει τη χαραμάδα. Για να την πλησιάσει, όμως, θα πρέπει να πληρώσει πρώτα ένα βαρύ τίμημα. Και θα το πληρώσει. Θα αναλάβει την ευθύνη.