Μια «κρητική ματιά» στην κριτική

Οφείλω εξαρχής να ομολογήσω πως ο τίτλος του άρθρου του Μιχαήλ Πασχάλη είναι άκρως επιτυχημένος, καθώς το περιεχόμενο αποδεικνύει την παρερμηνεία και τη λανθασμένη κατανόηση του έργου μου. Ο Μ. Πασχάλης λανθάνει, οδηγώντας μοιραία σε ισοπεδωτικές γενικεύσεις, καθώς συγκρίνει δύο επιστημονικές μεν, αλλά επιστημονικά και νοηματικά ανόμοιες μελέτες, αντιπαραβάλλοντας μία φιλολογική (Μαρίας Ψάλτη, Η «Αισιοδοξία» ως αντεστραμμένη Ασκητική. Νίκος Καζαντζάκης – Κ.Γ. Καρυωτάκης, εκδόσεις Μικρή Αρκτος) και μία θεολογική μελέτη (Μαρίας Χατζηαποστόλου, Οταν ο Νίκος Καζαντζάκης συνάντησε τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, εκδόσεις Αρμός).

Παράλληλα, τα «εργοβιογραφικά στοιχεία» που παραθέτει – όσον αφορά το έργο μου – είναι ελλιπή. Το πρώτο μου βιβλίο Το πρόσωπο του Χριστού στο Νίκο Καζαντζάκη βασίστηκε στη μεταπτυχιακή μου διατριβή, η οποία κρίθηκε με «Αριστα», ενώ η «Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη» τίμησε το παρόν βιβλίο με το Α’ Διεθνές Βραβείο Επιστημονικής Εργασίας «Νίκος Καζαντζάκης». Η δεύτερη μελέτη δεν είναι «σχεδόν αυτούσια» (όπως υποστηρίζει ο Μ.Π.), αλλά βασίστηκε στη διδακτορική μου διατριβή Θεός, κόσμος, άνθρωπος. Σπουδή στα κείμενα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και του Νίκου Καζαντζάκη, η οποία υποβλήθηκε στο Τμήμα Θεολογίας του ΑΠΘ και βαθμολογήθηκε, επίσης, με «Αριστα». Η δεύτερη μελέτη αποτελεί συνέχεια της πρώτης. Αντιθέτως, ο Μ. Πασχάλης κρίνει τις εν λόγω μελέτες ως μη επιστημονικές, αμφισβητώντας την επιστημοσύνη των Καθηγητών που τις έκριναν, καθώς αμφισβητεί «την ορθότητα της μεθόδου» και την «εγκυρότητα των συμπερασμάτων».

Παραλείπει ή επιλέγει να μην αναφέρει πως όλα τα στοιχεία που αναζητά στο δεύτερο βιβλίο μου (αναφορές σε Μπερξόν, Νίτσε και καθηγητή Παναγιώτη Υφαντή), υπάρχουν ήδη στο πρώτο. Υποστηρίζει επίσης: «Το θέμα του βιβλίου της Μαρίας Χατζηαποστόλου είναι η παράλληλη, χριστοκεντρική ανάγνωση του έργου του Νίκου Καζαντζάκη και του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη», γεγονός που δεν ισχύει, καθώς το παρόν βιβλίο αφορά τη θεολογία, την κοσμολογία και την ανθρωπολογία των δύο συγγραφέων. Η χριστοκεντρική σκέψη του Καζαντζάκη καταγράφηκε και αναλύθηκε στο πρώτο μου βιβλίο, το οποίο ο Μ.Π. αφήνει συνειδητά ασχολίαστο και στο οποίο αναφέρω πως, «Εκ μέρους μας δεν επιδιώκεται καμία προσπάθεια ορθοδοξοποίησης του Καζαντζάκη. Η περιχαράκωση και η οριοθέτηση θα αδικούσε έναν στοχαστή που δεν κλείστηκε ποτέ σε στερεότυπα, έναν άνθρωπο που δεν συνθηκολόγησε ποτέ τη ψυχή του» (Το πρόσωπο του Χριστού στο Νίκο Καζαντζάκη, σ. 26).

Ο Μ. Πασχάλης υποστηρίζει πως «Η Μ.Χ. δεν θέτει ερωτήματα», αγνοώντας την Εισαγωγή του πρώτου μου βιβλίου, στην οποία αναφέρω ξεκάθαρα: «Αλλωστε τα υπαρξιακά και θεολογικά ερωτήματα επανέρχονται στον Καζαντζάκη ακατάπαυστα. Πώς μπορεί ο Θεός να ενωθεί με τον άνθρωπο; Πώς συντελέστηκε το μυστήριο της Σάρκωσης; Ποιες είναι οι συνέπειες του μυστηρίου της ένωσης στον άνθρωπο; Ποια είναι τα όρια της ανθρώπινης φύσης που προσλαμβάνει ο Θεός Λόγος; Πώς πορεύτηκε το πρόσωπο του Χριστού στην Ιστορία της ανθρωπότητας; Ποια είναι η αληθινή Εκκλησία; Ποιο είναι το χρέος του ανθρώπου;». (Το πρόσωπο του Χριστού στο Νίκο Καζαντζάκη, σ. 27). Στο επιχείρημα του Μ.Π. πως η μελέτη αυτή «δεν ανοίγει διάλογο με άλλες κοσμοθεωρίες» (τούτο θα συνέβαινε σε μεγαλύτερο βαθμό, αν επρόκειτο για μία μελέτη θρησκειολογική), υπενθυμίζω την αναφορά πως, «Το έργο τους, λοιπόν, συνιστά μια έξοδο από τα κλειστά όρια της εποχής τους, ένα modus vivendi που εκφράζει το δημιουργικό διάλογο του σύγχρονου θεολογικού λόγου με το σύγχρονο πολιτισμό» (Οταν ο Νίκος Καζαντζάκης συνάντησε τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, σ. 300). Για το αν ανοίγει δρόμους προβληματισμού θα πρέπει να ανατρέξει κανείς σε όλους εκείνους που διαβάζουν το βιβλίο και μας στέλνουν ενδιαφέροντα σχόλια και παρατηρήσεις, καθώς και στους εκπαιδευτικούς όλων των βαθμίδων, οι οποίοι μας ενημερώνουν πως αξιοποιούν και τα δύο βιβλία ως εκπαιδευτικά βοηθήματα.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η άποψή του πως η μελέτη μου αποτελεί προσπάθεια ταύτισης του «Χριστού» (τα εισαγωγικά ανήκουν στον Μ.Π.) του Καζαντζάκη, «με τον Χριστό της ελληνορθόδοξης παράδοσης», γεγονός που φανερώνει την έλλειψη θεολογικής κατάρτισης του γράφοντος, καθώς, για τον Μ.Π.: «Η ελληνορθόδοξη θεολογία λειτουργεί ως ένα προκρούστειο σχήμα, όπου μπορεί να χωρέσει μόνον ό,τι περικόπτεται ή διαστέλλεται». Αντιθέτως, η ορθόδοξη θεολογία – στην αληθινή της διάσταση – υπάρχει και υφίσταται πέρα από εθνικιστικά σχήματα και περιορισμούς, ως μέγεθος οικουμενικό και ανοιχτό, όπως και το πρόσωπο του Χριστού στον Καζαντζάκη. Σύμφωνα με τον καθηγητή Σταμούλη: «στο έργο των δύο συγγραφέων φαίνεται να υπάρχει ως λειτουργικό υπόβαθρο όλη η θεολογία της Ορθόδοξης Ανατολής, που η άγνοιά της, καθιστά τη μελέτη των κειμένων τους αδύνατη ή έστω παραπλανητική» (Αντί Εισαγωγής στο βιβλίο Οταν ο Νίκος Καζαντζάκης συνάντησε τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, σ. 9).

Αναφέρει, επίσης, πως αντιμετωπίζω το έργο του Καζαντζάκη «ως σώμα ενιαίο και αδιαίρετο», αντιπροτείνοντας, άραγε, τι; Την αποσπασματική μελέτη η οποία προκαλεί παρανοήσεις;! Οσον αφορά το επιχείρημα πως υπάρχουν «παραθέματα από παντού χωρίς τα συμφραζόμενά τους», εύκολα καταρρίπτεται, όταν ο αναγνώστης συναντήσει στο βιβλίο το πλήθος των παραπομπών που στηρίζουν με επιχειρήματα, το περιεχόμενο. Παράλληλα, ο Μ.Π. υποστηρίζει πως, «δεν υπάρχει ζητούμενο αλλά μόνον δεδομένα», σε μία μελέτη που περιέχει ολόκληρο κεφάλαιο για την αγία αβεβαιότητα.

Η έννοια της Ανάστασης

Κατανοώντας ηθικιστικά τη σκέψη του Νίκου Καζαντζάκη, ο Μ.Π. για να στηρίξει την άποψη πως δεν υπάρχει σταυροαναστάσιμη προοπτική στο έργο του Καζαντζάκη, αναφέρει τις εκφράσεις του Ζορμπά για τη Μαντάμ Ορτάνς («γρια κοκότα», «σκρόφα», πατσαβούρα», «ξεσκισμένη παντιγέρα»). Και όμως, εδώ, μέσα από τον ρεαλισμό της στιγμής, την κριτική των συνεπειών του χρόνου στην επιφάνεια του ανθρώπου, δίδεται η βαθύτερη έννοια της Ανάστασης, ως ανάστασης των πάντων. Γιατί ακόμη και γι’ αυτή την «ξεσκισμένη παντιγέρα» θα φυσήξει το αεράκι της Ανάστασης! Δυστυχώς, όμως, ο Μ.Π. παραμένει στα όρια μιας άνυδρης κριτικής, την οποία ο ίδιος ο Καζαντζάκης άρδην ανατρέπει με το αντιηθικιστικό του ήθος!

Προς αυτή την κατεύθυνση είναι ενδεικτικό πως ο Μ.Π. υποστηρίζει πως η μελέτη μου «παραχαράσσει» το κείμενο του Καζαντζάκη, στην προσπάθειά μου να εκφράσω πως οι ήρωες δημιουργούν το δικό τους Πάσχα μέσα από τη θυσία τους, καθώς η «επιστημονική» διαφωνία του Μ.Π. – που είναι δείγμα σχολαστικής σκέψης – είναι το γεγονός ότι οι ήρωες δεν πεθαίνουν το Πάσχα, αλλά κατά τη χρονική περίοδο των Χριστουγέννων, θαρρείς και απουσιάζει ο αναγωγικός συμβολισμός από την ημέρα των Χριστουγέννων, τη μεγάλη ημέρα της Σαρκώσεως του Θεού Λόγου, που αποτέλεσε την αρχή της νίκης του θανάτου! (Βλ. Γρηγορίου Θεολόγου, Εις τον Ευαγγελισμόν της Παναγίας Θεοτόκου 3, PG 85, 432CD).

Εν κατακλείδι, η παρούσα κριτική του Μ.Π. (όσον αφορά τουλάχιστον το δικό μου έργο) είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας απολυτοποιημένης και μονοδιάστατης σκέψης, που δεν αφήνει περιθώρια για δημιουργικό διάλογο. Εχοντας, λοιπόν, ελλιπή γνώση του έργου μου και απουσία θεολογικού υπόβαθρου – είναι βέβαιο ότι δεν τον ενδιαφέρει αυτό – ώστε να το κατανοήσει, είναι απολύτως λογικό να ομιλεί για μελέτη «που οδηγεί νομοτελειακά στην “παραμόρφωση” του Καζαντζάκη» και να τη χαρακτηρίζει ως «ιμπρεσιονιστικό νεοδομισμό» (με απλούστερα λόγια μία προσπάθεια πρόκλησης εντυπωσιασμού). Η πρόκληση, όμως, εντυπώσεων, δεν δύναται να δομηθεί επιστημονικά και εύκολα καταρρίπτεται, εν αντιθέσει με την παρούσα μελέτη, η οποία στηρίζεται στην επιστημονική τεκμηρίωση και στις πηγές και για την οποία δεν υπήρξαν ουσιαστικά επιχειρήματα αντιλόγου εκ μέρους του Μ.Π. Σε κάθε περίπτωση, προκαλεί δυσάρεστη εντύπωση η απολυτότητα της ερμηνευτικής που αποκλείει την επιστημονική αντικειμενικότητα και που έχει ως αποτέλεσμα τον αποκλεισμό οποιουδήποτε διεξοδικού και κυρίως δημιουργικού διαλόγου.