Η επιστροφή της εξωτερικής πολιτικής

Ο Κρίστοφερ Χιλ είναι σημαντικό μέλος της ευρωπαϊκής διεθνολογικής κοινότητας. Μέλος της Βρετανικής Ακαδημίας, δίδαξε επί σειρά ετών στο Τμήμα Διεθνών Σχέσεων του LSE και στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, του οποίου είναι πλέον ομότιμος καθηγητής, ενώ σήμερα διδάσκει στο SAIS του Johns Hopkins στην Μπολόνια. Πέρα από το κλασικό βιβλίο του, Η εξωτερική πολιτική τον 21ο αιώνα, ο Χιλ έχει σημαντικότατη συνεισφορά στις διεθνείς σχέσεις και τις ευρωπαϊκές σπουδές και κυρίως στην ανάλυση της εξωτερικής πολιτικής. Εχει μελετήσει σε βάθος τόσο την εξωτερική πολιτική των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων, όπως του Ηνωμένου Βασιλείου, της Γαλλίας, και της Ιταλίας, όσο και την εξωτερική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Αυτό που κάνει το έργο του Χιλ ξεχωριστό είναι το γεγονός ότι δεν εγκλωβίζεται στα ερμηνευτικά σχήματα των μεγάλων θεωριών. Αντίθετα, έχει μια εκλεκτική προσέγγιση απέναντι στις θεωρίες των διεθνών σχέσεων. Και ως εξαιρετικός εκπρόσωπος της βρετανικής σχολής γνωρίζει και συμβουλεύεται την Ιστορία. Στηριζόμενος, λοιπόν, σε έναν θεωρητικό εκλεκτικισμό, στην εμπειρική μελέτη και την καλή γνώση της Ιστορίας προσπαθεί να αναλύσει την αλληλεπίδραση των βασικών συντελεστών στη διαμόρφωση των διεθνών γεγονότων. Προσπαθεί να κατανοήσει τις κινητήριες δυνάμεις που διαμορφώνουν την εξωτερική πολιτική σε εσωτερικό και διεθνές επίπεδο. Να φωτίσει και να εξηγήσει τη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Με τον τρόπο αυτό προσπάθησε να αναλύσει τις αποφάσεις που οδήγησαν τη Βρετανία στον πόλεμο, στη μονογραφία του Cabinet Decisions on Foreign Policy: the British Experience, October 1938 – June 1941. Πρόκειται, σε μεγάλο βαθμό, για τα πολιτικά γεγονότα και τις αποφάσεις της εποχής που δραματοποιήθηκαν από την πρόσφατη ταινία «Η πιο σκοτεινή ώρα» (2018), σε σκηνοθεσία Τζο Ράιτ. Το βιβλίο αυτό του Χιλ συνομιλεί με το γνωστό βιβλίο του Graham Allison «The Essence of Decision» («Η σημασία της απόφασης»), το οποίο μελετάει τη διαδικασία λήψης αποφάσεων από όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές κατά την πυραυλική κρίση της Κούβας. Με τη μεθοδολογία του ανοίγει το μονολιθικό μαύρο κουτί του κράτους και του εθνικού συμφέροντος, για να αποκαλύψει τη σύνθετη πραγματικότητα των θεσμικών επιπέδων και των επιμέρους συμφερόντων, που συμμετέχουν και συμβάλλουν στην τελική διαμόρφωση της τελικής απόφασης μέσα από στρεβλώσεις, παρακάμψεις, και παρανοήσεις.

Ο Isaiah Berlin στην πραγματεία του «Τhe Hedgehog and the Fox» («Ο σκαντζόχοιρος και η αλεπού») κατηγοριοποίησε συγγραφείς και διανοητές σε αλεπούδες που γνωρίζουν πολλά, και σκαντζόχοιρους, που ξέρουν ένα πράγμα και καλά. Ο Χιλ κατατάσσεται στους διανοητές που έχουν μια σύνθετη θεώρηση του κόσμου. Ανήκει στους  μελετητές των διεθνών σχέσεων που εστιάζουν στην ανάλυση της εξωτερικής πολιτικής χρησιμοποιώντας θεωρητικά εργαλεία που αντλούν από διαφορετικές επιστημονικές πειθαρχίες.

Ελάχιστα εγχειρίδια συνολικής ανάλυσης για τη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής συναντά κανείς σήμερα στη βιβλιογραφία των διεθνών σχέσεων. Η ανάλυση της εξωτερικής πολιτικής έχει εγκαταλειφθεί από τους διεθνολόγους και αποτελεί σήμερα περισσότερο αντικείμενο μελέτης της διπλωματικής ιστορίας  ή της συγκριτικής ανάλυσης και των περιφερειακών σπουδών.

Ξανά στο επίκεντρο

Το βιβλίο του Κρίστοφερ Χιλ Η εξωτερική πολιτική τον 21ο αιώνα επαναφέρει τη μελέτη της εξωτερικής πολιτικής στο επίκεντρο του κλάδου των διεθνών σχέσεων. Και επιχειρεί να διαλύσει τις υπεραπλουστεύσεις γύρω από την εξωτερική πολιτική, που είτε την βλέπουν ως μια αυτοματοποιημένη προβολή του εθνικού συμφέροντος στη λειτουργία του κράτους, είτε τη θεωρούν το προνομιακό πεδίο μιας κάστας ειδικών που τη διαμορφώνουν πίσω από τις κουίντες, μακριά από τη δημόσια πολιτική και τη δημοκρατική λογοδοσία. Το βιβλίο του Χιλ δίνει χρήσιμες συμβουλές σε αυτούς που ασκούν εξωτερική πολιτική, και προσπαθεί να πείσει τη διεθνολογική κοινότητα ότι η μελέτη της εξωτερικής πολιτικής είναι αναπόσπαστο μέρος της μελέτης των διεθνών φαινομένων. Ιδίως στη σημερινή εποχή που, λόγω της πολυπολιτισμικής κοινωνικής διαστρωμάτωσης, ακόμη και το περιεχόμενο της έννοιας του εθνικού συμφέροντος αλλάζει. Το θεωρητικό του πλαίσιο λαμβάνει υπόψη τις αλλαγές που έφερε η επιτάχυνση της παγκοσμιοποίησης και η υποχώρηση, ώς έναν βαθμό τουλάχιστον, του κρατοκεντρικού συστήματος της Βεστφαλίας. Η προσέγγισή του είναι περισσότερο ευρωπαϊκή αλλά πάντως ο Χιλ υποστηρίζει ότι το κράτος παραμένει ένας από τους κύριους δρώντες στη διεθνή πολιτική.

Ο Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος είναι πρώην υπουργός Παιδείας, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων

Η «δημοκρατική συνιστώσα»

Γιατί τον δικαιώνει το Brexit

Κατά τον Χιλ υπάρχει σήμερα μια οριζόντια αποκέντρωση στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής. Το περιβάλλον είναι πολύ πιο σύνθετο και οι συντελεστές πολύ περισσότεροι από το περιβάλλον των κρίσιμων αποφάσεων που περιγράφει το βιβλίο του για το 1938. Το σύγχρονο θεσμικό πλέγμα διαμόρφωσης της εξωτερικής πολιτικής είναι πολύ πιο περίπλοκο συμπεριλαμβάνοντας, πέρα από το διπλωματικό σώμα και το υπουργείο Εξωτερικών, τα οικονομικά υπουργεία, το υπουργείο Αμυνας, την κοινότητα πληροφοριών, καθώς και το γραφείο του πρωθυπουργού. Εχει αυξηθεί, όμως, και η συμμετοχή των μη κυβερνητικών δρώντων.

Ο Χιλ προκρίνει τη συμμετοχή της κοινής γνώμης στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής. Την προσθήκη της δημοκρατικής συνιστώσας στην εξωτερική πολιτική που θα συμπληρώνει τις συνιστώσες της αποτελεσματικότητας και του ορθολογισμού και θα της προσδίδει λαϊκή νομιμοποίηση. Εδώ ο πραγματισμός του Χιλ συναντάται με μια ιδεαλιστική περεστρόικα της εξωτερικής πολιτικής, ένα άνοιγμα στον δημοκρατικό έλεγχο και τη λογοδοσία. Αυτόν τον δημοκρατικό έλεγχο ο Χιλ τον βλέπει μέσα από την ενδυνάμωση του ελεγκτικού ρόλου των αρμόδιων επιτροπών του Κογκρέσου και των Κοινοβουλίων, των θεσμών, δηλαδή της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.  Βλέπει με σκεπτικισμό την προσφυγή στην άμεση δημοψηφισματική δημοκρατία για θέματα εξωτερικής πολιτικής. Kαι το Brexit μάλλον τον δικαιώνει.

Κρίστοφερ Χιλ
Η εξωτερική πολιτική τον 21ο αιώνα
Μτφ. Παναγιώτης Σουλτάνης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2018, σελ. 488
Τιμή: 20 ευρώ