Η ίδια η γλώσσα όπλο εναντίον της δημαγωγίας

Στην εποχή του Twitter και του Facebook, του Τραμπ και του Πολάκη, ποια στάση πρέπει να τηρεί ένα δημόσιο μέσο ενημέρωσης, τηλεόραση – ραδιόφωνο, απέναντι στη λεκτική πλημμυρίδα και την εξαχρείωση της γλώσσας που έφερε μαζί του το κύμα του λαϊκισμού της απύθμενης συνωμοσιολογίας και των «εναλλακτικών γεγονότων» και της αχαλίνωτης δημαγωγίας;

Η γλώσσα είναι εργαλείο. Και η εξαχρείωσή της είναι συνειδητή επιλογή. Είναι ο ασύμμετρος πόλεμος στη μάχη της ενημέρωσης και της επικοινωνίας. Αλλά πώς μπορεί να αμυνθεί ένα ραδιοτηλεοπτικό ίδρυμα το οποίο χρηματοδοτείται από τις εισφορές των πολιτών, την ενημέρωση των οποίων πρέπει να υπηρετεί;

Το ερώτημα αυτό ανέκυψε για το πρώτο γερμανικό κανάλι τηλεόρασης ARD μετά τις επιθέσεις που δέχεται από το ακροδεξιό, λαϊκιστικό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία με τον χαρακτηρισμό του ως «συστημικού Μέσου». Η διεύθυνση του ΑRD ζήτησε από τη γλωσσολόγο Ελίζαμπεθ Βέλινγκ, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ, να συντάξει μια πρόταση για τον τρόπο διαχείρισης αυτού του νέου φαινομένου από το δημοσιογραφικό δυναμικό των δημόσιων ιδρυμάτων επιμέρους κρατιδίων της Γερμανίας που απαρτίζουν το ARD. Η Βέλινγκ παρέδωσε πριν από δύο χρόνια το πόρισμα 89 σελίδων με τις προτάσεις της στο ARD. Βασική σύσταση της γλωσσολόγου είναι να μην υιοθετούν οι συντελεστές του σταθμού τη γλώσσα και τους όρους των λαϊκιστών, αλλά να επιμένουν στη δική τους νοηματοδότηση και ορολογία.

Λεκτικά πρότυπα και όροι διαμορφώνουν ένα συγκεκριμένο πλαίσιο νοηματοδότησης που προσδιορίζει τον τρόπο σκέψης του ατόμου και εν τέλει κατευθύνει και τον τρόπο δράσης του. Αυτά λέει η επιστήμη της Βέλινγκ. Το πώς μιλάμε, επηρεάζει το πώς σκεφτόμαστε και πώς ενεργούμε. Ενα από τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί η Βέλινγκ είναι οι λέξεις «κύμα προσφύγων» και «προσφυγικό ρεύμα» που ξυπνούν στον άνθρωπο τον φόβο ότι είναι έρμαιο μιας ανεξέλεγκτης φυσικής καταστροφής και με τον τρόπο αυτόν φορτίζεται συναισθηματικά, αρνητικά, το θέμα της μετανάστευσης. Στο ARD που στιγματίζεται ως «κρατικό ραδιόφωνο» χρηματοδοτούμενο με «καταναγκαστικές εισφορές» συνιστά να αυτοπροβάλλεται ως «η κοινή, ελεύθερη ραδιοτηλεόρασή μας». Οι Γερμανοί – σε αντίθεση με ό,τι ισχύει στην Ελλάδα – προτιμούν να ενημερώνονται από τα κρατικά κανάλια ARD και ZDF και όχι από τα ιδιωτικά, εμπιστεύονται τον επαγγελματισμό και τη δημοσιογραφική ανεξαρτησία τους. Σε καμία περίπτωση δεν θα προτιμούσαν να ενημερωθούν από κανάλια όπως το αμερικανικό Fox News.

Μολονότι οι προτάσεις της Βέλινγκ έγιναν προ διετίας, ολόκληρο το εσωτερικό πόρισμα με τις οδηγίες, «Framing Manual», δημοσιοποιήθηκε προ ημερών από τον ιστότοπο netzpolitik.org και έκτοτε αποτελεί θέμα έντονων αντιπαραθέσεων στον Τύπο και στα κοινωνικά δίκτυα, κυρίως στο ερώτημα κατά πόσο ένα κανάλι επιτρέπεται να έχει «οδηγίες χρήσεως» γλώσσας. Η εφημερίδα «Μπιλντ» βγήκε με τίτλο «Η Βέλινγκ και το ARD θέλουν να μας αναμορφώσουν», φρασεολογία που παραπέμπει σε ολοκληρωτικό καθεστώς. Η γενική γραμματέας του ARD Σουζάνε Πφαμπ έσπευσε να διευκρινίσει ότι «δεν πρόκειται για εντολές, αλλά για βάση συζήτησης» σε επιμορφωτικές ημερίδες για τους συνεργάτες. «Ο καθένας μπορεί να μιλάει στο ARD όπως θέλει» τόνισε η εκπρόσωπος του ARD. Αλλά το θέμα πήρε ήδη διαστάσεις.

Παρά την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη, ο άνθρωπος δεν αποφασίζει με βάση «αντικειμενική» στάθμιση δεδομένων, υποστηρίζει η Βέλινγκ. Η επιστημονική της διαπίστωση δεν ισχύει μόνο για το ARD και τη Γερμανία. Εχθροί της ανεξάρτητης ενημέρωσης και του ενημερωμένου πολίτη υπάρχουν στην Ακροδεξιά και την Ακροαριστερά και στη Γερμανία και στην Αμερική και στην Ελλάδα. Είναι εκείνοι που προτιμούν τον χειραγωγημένο πολίτη, τα μέσα ενημέρωσης εργαλεία της κυβερνητικής προπαγάνδας τους, κατασκευαστές μιας άλλης πραγματικότητας αφού αυτή δεν ταιριάζει στα μέτρα τους.

Τα διεκδικούν όλα αυτά – και αυτό είναι το ενδιαφέρον – στο όνομα της ελευθερίας του λόγου. Αλλά κατά βάση αποστρέφονται την επιστήμη και τα πορίσματα της επιστημονικής έρευνας, σχολίασε ο Ντέτλεφ Εσλινγκερ στη «Ζιντόιτσε Τσάιτουνγκ». Δεν φαίνεται πάντα ανοιχτά, πολλές φορές είναι σε λανθάνουσα, υπόγεια μορφή. Ο σχολιαστής παραπέμπει σε γνωστό μάνατζερ των γερμανικών μίντια που διαφημίζει το βιβλίο του που θα κυκλοφορήσει τον Μάρτιο, υποστηρίζοντας ότι «πρέπει να αποκαλυφθεί η εγκληματική υποκρισία πολιτικών και μίντια, όσο σκληρή και αν είναι η αντίσταση».

Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι όποιος έχει διαφορετική άποψη θα πρέπει να θεωρείται εχθρός. Και όποιος δεν αποδέχεται τις κατηγορίες, το μόνο που κάνει είναι να δίνει ένα ακόμα πειστήριο για αυτό που είναι. Αυτά είναι τα εργαλεία των δημαγωγών, λέει ο γερμανός σχολιαστής. Σίγουρα δεν γνωρίζει τον Πολάκη. Αλλά εν αγνοία του τον περιγράφει απόλυτα.