Το σύνδρομο της Κίνας

Μπορούν οι δυτικοί πανεπιστημιακοί να γράψουν την ιστορία της σημερινής Ανατολής χωρίς να κατηγορηθούν για έναν νέου τύπου οριενταλισμό, όπως αυτόν που είχε πρωτοαναδείξει ο Εντουαρντ Σαΐντ στο ομότιτλο βιβλίο του; Ο Peter Frankopan, που σήμερα αυτοσυστήνεται ως καθηγητής Παγκόσμιας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, ενώ είχε ξεκινήσει ως βυζαντινολόγος και διευθυντής του Κέντρου Βυζαντινών Σπουδών, παρουσίασε το 2015 ένα βιβλίο για την Ανατολή ξεφεύγοντας ακριβώς από την αμφιλεγόμενη ευρωκεντρική ματιά. Το «Silk roads» (Blοοmsbury) ήταν μια σαφής αναφορά στους δρόμους του μεταξιού που συνέδεαν την Ανατολή με τη Δύση ανοίγοντας τις εμπορικές, διπλωματικές και πολιτιστικές επαφές μεταξύ των δύο κόσμων.

Στο νεότερο βιβλίο του, υπό τον τίτλο «The new silk roads», υπογραμμίζει τον νέο δυναμικό και συχνά ηγετικό ρόλο κρατών όπως το Ιράν, η Τουρκία, η Ρωσία και βέβαια η Κίνα, τα οποία διεκδικούν έναν καινούργιο τρόπο θέασης στο πεδίο της ιστορικής έρευνας όπως αυτή εκτείνεται από την Ανατολική Μεσόγειο ώς την Απω Ανατολή. Το βιβλίο του, που υποδεικνύει τις νέες οδούς για τη μεταφορά ιδεών γύρω από την τέχνη, τη μόδα και την κατανάλωση φαγητού, έγινε γρήγορα best-seller κι έκανε αίσθηση στον διεθνή Τύπου.

Από την Κίνα ξεκινάει και η εμπλουτισμένη έκδοση του 2018, με επίκεντρο το φιλόδοξο πρόγραμμα του ασιατικού γίγαντα υπό τον τίτλο «Belt and Road programme», γνωστό στα ελληνικά ως «Μία ζώνη και ένας δρόμος»: ένα γιγαντιαίο πρόγραμμα επενδύσεων της Κίνας σε διάφορες χώρες ανά τον κόσμο, το οποίο, σύμφωνα με τον συγγραφέα και αρκετούς αναλυτές, χαράσσει έναν νέο δρόμο ανάπτυξης για ολόκληρη την υφήλιο που προέρχεται από την Κίνα. Στην πρωτοβουλία περιλαμβάνονται έργα σε 65 χώρες, από εξόρυξη πετρελαίου στη Σιβηρία έως την κατασκευή λιμανιών στη Νοτιοανατολική Ασία, σιδηροδρόμων στην πρώην Ανατολική Ευρώπη και εργοστασίων παραγωγής ρεύματος στη Μέση Ανατολή. Tο συνολικό ύψος των επενδύσεων υπολογίστηκε σε 1,8 τρισ. δολάρια.

Παγκόσμια δίκτυα

Το κεντρικό επιχείρημα του Frankopan είναι σχετικά απλό και λογικοφανές: την ώρα που η εικόνα της Δύσης φθίνει, η Ανατολή με επικεφαλής την Κίνα δημιουργεί νέες παγκόσμιες δικτυώσεις, βελτιώνει τις συνεργασίες της και εμβαθύνει στις συμπράξεις της. Μάλιστα ο συγγραφέας δεν κρύβει τον θαυμασμό του για τη νέα οπτική της Κίνας όπως εκφράσθηκε από τον πρόεδρό της στο Νταβός το 2017: «Εχθρός της Κίνας δεν είναι οι γειτονικές της χώρες αλλά η πείνα, η φτώχεια, η αδικία και η προκατάληψη». Ο συγγραφέας αποδίδει εμμέσως στην Κίνα έναν ρόλο υπερδύναμης που αν δεν τον έχει ήδη είναι θέμα χρόνου να τον αποκτήσει.

Η εισβολή των Χωρών του Μεταξιού στη δυτική καθημερινότητα σύμφωνα με τον συγγραφέα αντανακλάται, εξάλλου, στον χώρο του ποδοσφαίρου, ενώ και οι δυτικές εταιρείες εν γένει αναζητούν πλέον τον δρόμο της Ανατολής για την οικονομική τους επιβίωση σ’ ένα ιδιαίτερα ανταγωνιστικό περιβάλλον. Ενα ακόμα χαρακτηριστικό παράδειγμα της οικονομικής γιγάντωσης της Ανατολής είναι η έλλειψη πιλότων, καθώς το ολοένα αυξανόμενο ρεύμα τουριστών από την Κίνα δημιουργεί μεγαλύτερες ανάγκες στις εναέριες μετακινήσεις.

Ο Frankopan αγγίζει και ορισμένες από τις μαύρες τρύπες της αναδυόμενης Ανατολής που επεκτείνεται ραγδαία. Πολεμικές συρράξεις, περιβαλλοντική καταστροφή, εργασιακές συνθήκες, καθεστώτα ανελευθερίας είναι κάποιες από τις παθογένειές της, τις οποίες ωστόσο δεν εξετάζει σε ιδιαίτερο βάθος. Θα έλεγε μάλιστα κανείς ότι αντιμετωπίζει αυτά τα φαινόμενα περισσότερο σαν παράπλευρες απώλειες της ανάπτυξης – και όχι ως εγγενείς αδυναμίες του συστήματος, παρασυρμένος και ενθουσιασμένος από τη γιγάντωση της κινεζικής οικονομίας. Δημοσιογραφικής παρατήρησης μάλλον παρά γεωπολιτικής ανάλυσης, το βιβλίο δεν κρύβει την οπτική για την οικονομική επέλαση εξ Ανατολών, η οποία, σύμφωνα με τον συγγραφέα, λειτουργεί ως μοχλός ανάπτυξης σε κάθε οικονομία με την οποία έρχεται σε επαφή.

«Out of China»

H απαλλαγή των Δυτικών

Το «Out of China – Ηow the Chinese ended the era of western domination» είναι ένα βιβλίο που το 2018 μπήκε στη βραχεία λίστα του γνωστού Wolfson Prize για ιστορικά συγγράμματα περιγράφοντας την πορεία της Κίνας για την αυτονόμηση της εξωτερικής της πολιτικής. Ο Robert Bickers, καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ, παρέδωσε ένα θαυμαστής πυκνότητας βιβλίο που καταπιάνεται με την ιστορία της χώρας από το 1918 και μετά παρακολουθώντας την παρακμή των κινεζικών πόλεων – και κυρίως της Σαγκάης -, οι οποίες βρίσκονταν υπό καθεστώς δυτικού ελέγχου. Είναι μια μελέτη που παρακολουθεί σχολαστικά, χωρίς να κάνει επιστημονικές εκπτώσεις, την πορεία μεταβολής αυτού του καθεστώτος, την αλλαγή των σχέσεων μεταξύ της Κίνας και της Δύσης και τη διαμόρφωση μιας νέας σύνδεσης μεταξύ τους. Η προσπάθεια αυτή δεν έχει να κάνει μόνο με την απαλλαγή από τη φυσική παρουσία των Δυτικών, αλλά κυρίως από το ιδεολογικό πλέγμα το οποίο είχαν επιβάλει. Διπλωματία, στρατηγικές, υψηλές πολιτικές κινήσεις περιγράφονται στο βιβλίο καθώς και ο τρόπος με τον οποίο βίωσαν τις σινοδυτικές σχέσεις όλα τα επίπεδα των κοινωνικών στρωμάτων.

Ο Bickers περιγράφει με συναρπαστικό τρόπο, διεισδυτικά και σε πολλά επίπεδα μια σχέση έλξης, απόρριψης και χειραφέτησης. Μια μακρά πορεία γεγονότων που ο συγγραφέας καταφέρνει να αποδώσει γλαφυρά και όχι μέσα στο πλαίσιο ενός αποστειρωμένου ακαδημαϊσμού. Επισήμανση που έχει μια βαρύτητα: ο ίδιος ο συγγραφέας αποδέχεται την έλλειψη κινεζικών πηγών στη βιβλιογραφία, ενώ αντίθετα είναι εκτεταμένη κείνη των αγγλικών και έπονται άλλες από την Ευρώπη.
Αυτό όμως δεν στερεί από το βιβλίο την αξία του, την εξαιρετική οπτική αλλά και το γεγονός ότι πρόκειται για ένα συναρπαστικό, καλογραμμένο και με φρέσκια ιστορική προοπτική βιβλίο.

Ο Στέφανος Καβαλλιεράκης είναι ιστορικός, δρ Ανατολικών και Μεσογειακών Σπουδών, διευθυντής του Μουσείου της Πόλης των Αθηνών

Peter Frankopan
The new silk roads
Bloomsbury, 2018, σελ. 336, Τιμή: 12 ευρώ

Robert Bickers
OUT OF CHINA
Allen Lane, 2019, σελ. 576, Τιμή: 15 ευρώ