Η ψήφος των αποδήμων στην εποχή του brain drain

Αυτό που κάποτε ήταν μια υπόσχεση που έβγαινε από το συρτάρι για τις επισκέψεις στις ΗΠΑ και το εθιμοτυπικό πέρασμα από την Αστόρια, στην εποχή του brain drain είναι ένα υπαρκτό πρόβλημα που απαιτεί λύση.

Η ψήφος των Ελλήνων του εξωτερικού, των απόδημων και των ομογενών δεν είναι ένα εύκολο και πάναπλο ζήτημα όσο κι αν συμφωνούν στην αναγκαιότητα επίλυσής του η κυβέρνηση κι η αντιπολίτευση. Το πρώτο βήμα έγινε με τη σύσταση ειδικής επιτροπής «για την ψήφο των εκτός της επικρατείας εκλογέων», αποτελούμενης από υπηρεσιακούς και εμπειρογνώμονες και της οποίας το πόρισμα αναμένεται, αν και ήταν προγραμματισμένο να παραδοθεί τον Ιανουάριο.

Η συζήτηση έχει τη βάση της στη συνταγματική πρόβλεψη για την ψήφο των αποδήμων, «με επιστολική ψήφο ή άλλο πρόσφορο μέσο», υπό την προϋπόθεση ότι ο εφαρμοστικός νόμος που θα την ενεργοποιεί θα ψηφιστεί από αυξημένη πλειοψηφία 2/3 της Βουλής. Η πρόβλεψη υπάρχει εδώ και 18 χρόνια στο άρθρο 51 του Συντάγματος και τη μοναδική φορά που υπήρξε διάθεση να συζητηθεί η εφαρμογή του (επί κυβερνήσεως Κώστα Καραμανλή, με υπουργό Εσωτερικών τον Προκόπη Παυλόπουλο) το θέμα έληξε γρήγορα και άδοξα.

Εκτοτε όμως ο όγκος και τα χαρακτηριστικά της μετανάστευσης των Ελλήνων στο εξωτερικό άλλαξαν. Το αίτημα για ψήφο των Ελλήνων στο εξωτερικό πλέον διατυπώνεται με ένταση από ένα δυναμικό κομμάτι της κοινωνίας που έφυγε τα τελευταία χρόνια για σπουδές ή και εργασία, που μετακινείται από χώρα σε χώρα ανάλογα με τις ανάγκες του και που πιθανόν να μην έχει μακροπρόθεσμους σχεδιασμούς για τον τόπο κατοικίας του, που ζει στην εποχή της ενημέρωσης και της «ηλεκτρονικής διακυβέρνησης». Αυτοί οι νέοι μετανάστες είναι έλληνες πολίτες, έχουν πραγματικούς δεσμούς με το ελληνικό κράτος (δηλαδή όχι μόνο συναισθηματικούς) και θέλουν να ψηφίζουν από τις χώρες διαμονής τους χωρίς να πρέπει να υποβληθούν στα υψηλά έξοδα ενός ταξιδιού στην Ελλάδα. Αυτό, συν τοις άλλοις, καθιστά το πρόβλημα εξόχως ταξικό, αφού με το παρόν σύστημα ο πλουσιότερος έχει αντικειμενικά μεγαλύτερη δυνατότητα από τον φτωχότερο στο δικαίωμα της ψήφου.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Για το ιστορικό της υπόθεσης και μόνο έχει ενδιαφέρον ότι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει καταγράψει τη δυσκολία μας να βρούμε μια συναινετική λύση για την εφαρμογή της συνταγματικής διάταξης, όπως φαίνεται στη στροφή που έκανε μεταξύ των δυο τελευταίων σχετικών αποφάσεών του.

Το 2010, στην υπόθεση «Σιταρόπουλος και Γιακουμόπουλος εναντίον Ελλάδας», τμήμα του ΕΔΔΑ είχε δικαιώσει δυο Ελληνες της αλλοδαπής για το ότι δεν μπόρεσαν να ασκήσουν το εκλογικό δικαίωμά τους από τη χώρα διαμονής τους κι είχε επικρίνει την Ελλάδα που δεν έχει τακτοποιήσει νομοθετικά το θέμα κατοχυρώνοντας το ατομικό δικαίωμα του κάθε πολίτη να ψηφίζει.

Δυο χρόνια αργότερα όμως, στην τελική απόφαση, η ολομέλεια έκρινε ομόφωνα ότι η παράλειψη του έλληνα νομοθέτη να θεσπίσει διαδικασίες συμμετοχής των ελλήνων κατοίκων εξωτερικού στις εθνικές εκλογές δεν συνιστά παραβίαση του άρθρου 3 του Πρώτου Πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Η δεκαεπταμελής Ευρεία Σύνθεση του Δικαστηρίου έγραψε, μεταξύ άλλων, πως «το Δικαστήριο τόνισε τον μη υποχρεωτικό χαρακτήρα της σχετικής συνταγματικής διάταξης και παρατηρώντας ότι διάφορες προσπάθειες για ψήφιση νομοθεσίας σχετικά με την ενάσκηση του δικαιώματος ψήφου των Ελλήνων που ζουν στο εξωτερικό απέτυχαν να συγκεντρώσουν πολιτική συμφωνία, έκρινε ότι εκφεύγει της αρμοδιότητάς του να υποδείξει στις εθνικές αρχές πότε και πώς θα ενεργοποιήσουν αυτή τη διάταξη» (βλ. Λίνα Παπαδοπούλου, «Ψήφος Αποδήμων και ΕΔΔΑ»).

Η απόφαση αυτή απαλλάσσει την ελληνική νομοθετική εξουσία από το να εφαρμόσει τη συνταγματική ρύθμιση; Οχι δα. Απλώς δεν την καθιστά διεθνή υποχρέωση. Παραμένει υποχρέωση απέναντι στο εκλογικό σώμα, στον λαό.

Η δυστοκία που έχει επιδείξει στο θέμα αυτό το πολιτικό σύστημα οφείλεται στο ότι τα κόμματα μάλλον συμφωνούν, σιωπηλά, πως μια τέτοια διεύρυνση θα δημιουργήσει ένα εκλογικό σώμα που θα είναι νέα, αχαρτογράφητα, νερά. Οπότε το στοίχημα της κυβέρνησης είναι να τα διαμορφώσει αυτή.

Το σχέδιο. Το σενάριο του να ψηφίζουν οι απόδημοι και να εκλέγουν βουλευτές, χωρίς όμως να προσμετρώνται στο αποτέλεσμα της ελληνικής επικράτειας – πρόταση που έχει αποδοθεί στο υπουργείο Εσωτερικών – μεταφράζεται σε δημιουργία δυο ξεχωριστών εκλογικών σωμάτων αποτελούμενα από πολίτες δυο ταχυτήτων, ιδέα που εγείρει σοβαρές ενστάσεις αντισυνταγματικότητας. Δεν είναι τυχαίο που το υπουργείο Εσωτερικών έσπευσε, με δελτίο Τύπου του, να μαλώσει όσους μετέδωσαν την πληροφορία.

Σε ένα ιδανικό σενάριο θα μπορούσε να γίνεται ένας διαχωρισμός μεταξύ εκείνων των αποδήμων που διαμένουν μόνιμα εκτός Ελλάδας, χωρίς τους ίδιους δεσμούς με τους νεότερους μετανάστες. Αυτό θα προϋπέθετε οι πολιτικές δυνάμεις, με συναίνεση, να συμφωνήσουν σε ένα δίκαιο σετ παραμέτρων για μια αντιπροσωπευτική και δίκαιη διεύρυνση του εκλογικού σώματος, που θα περιγράφουν επαρκώς τι είναι πολίτης, πώς ορίζουμε την ταυτότητα του συλλογικού αυτού οργάνου που λαμβάνει αποφάσεις στην αντιπροσωπευτική ελληνική δημοκρατία. Για παράδειγμα, η φορολογία, που ακούγεται συχνά ως επιχείρημα, δεν μπορεί από μόνη της να αποτελεί επιχείρημα καθώς συνδέει την ταυτότητα του πολίτη με ένα αντίτιμο. Η λύση, από την άλλη, να ψηφίζει όποιος έχει την ελληνική ιθαγένεια σημαίνει, πρακτικά, πως το νέο διευρυμένο εκλογικό σώμα θα περιλαμβάνει και ομογενείς που ζουν μονίμως έξω εδώ και δεκαετίες, τα παιδιά τους, ακόμη και τα εγγόνια, αν τα παιδιά τους ήταν οπαδοί του «παπούτσι από τον τόπο σου».

Επιπλέον η διεύρυνση αυτή, για να είναι δίκαιη, θα πρέπει να είναι και αμφίπλευρη. Κοινώς, να μη διευρύνει το εκλογικό σώμα μόνο με τους έλληνες ψηφοφόρους που διαμένουν πια εκτός Ελλάδας αλλά και με νέους ψηφοφόρους που διαμένουν μονίμως εντός της ελληνικής επικράτειας, δηλαδή με μετανάστες που ζουν, εργάζονται κ.λπ. εδώ. Μοιάζει αυτονόητο αλλά όποιος θυμάται τις νομικές ταλαιπωρίες του ζητήματος της ιθαγένειας και του «δικαίου του αίματος», κατανοεί πως, δυστυχώς, δεν είναι.