Η ατελής αναθεώρηση

Το ερώτημα γιατί η Ελλάδα βρέθηκε το 2009 εκτός αγορών, υποχρεωμένη να ζητήσει την ελεημοσύνη των απρόθυμων εταίρων της για να αποφύγει την τυπική χρεοκοπία, είναι ένα ερώτημα που δεν μπορεί να έχει εύκολη, απλή ή μονοσήμαντη απάντηση. Μα στο ερώτημα, γιατί η Ελλάδα απέτυχε να διαχειριστεί τη δυστυχία της, η απάντηση δεν είναι διόλου περίπλοκη. Η Ελλάδα χρειάστηκε τριπλάσιο χρόνο και πολλαπλάσια προσπάθεια από ό,τι οι άλλες χώρες της ευρωζώνης, που πιάστηκαν στην ίδια παγίδα, για να επιτύχει πολύ φτωχότερα αποτελέσματα. Και υπέστη ασύγκριτα μεγαλύτερη οικονομική καταστροφή (θυμίζω για παράδειγμα: η Ιρλανδία στα χρόνια του Μνημονίου της είχε ελαφρά αύξηση του ΑΕΠ, η Πορτογαλία μείωση 3,4%, η Ελλάδα έχασε το 25%) και πολλαπλάσιο πόνο. Γιατί;  Επειδή το πολιτικό της σύστημα αποδείχθηκε ανίκανο να οργανώσει τις συναινέσεις που στις άλλες χώρες ήταν αυτονόητες.

Στη Λισαβόνα ή στο Δουβλίνο, τα πολιτικά κόμματα και τα συνδικάτα είχαν βρει τρόπο να συμφωνήσουν σε μέτρα για να αποφύγουν το κακό, πριν το κακό τους χτυπήσει την πόρτα. Και όταν πια η απρονοησία των ηγετών της Ευρώπης τους καταδίκασε και αυτούς σε Μνημόνια, οι πολιτικές τους ηγεσίες, όποιες διαφωνίες κι αν είχαν, δεν αντιπολιτεύθηκαν πάντως το αναπόφευκτο, δεν απέφυγαν την ευθύνη, ούτε φλερτάρισαν με εξωφρενικές θεωρίες συνωμοσίας. Για να επιτύχουμε μιαν αντίστοιχη ωριμότητα, εμείς έπρεπε να περιμένουμε τον Ιούλιο του 2015 κι έπρεπε να βρεθούμε στην άκρη του γκρεμού.

Κλείνουν αυτές τις μέρες δέκα χρόνια από τότε που οι αγορές έστειλαν τις πρώτες προειδοποιήσεις για το κακό που ερχόταν, τιμολογώντας ακριβά τον «ελληνικό κίνδυνο». Ηταν μια δεκαετία επώδυνων ανατροπών. Κι ήταν, επίσης, δέκα χρόνια σκληρής δοκιμασίας των δημοκρατικών θεσμών. Οι θεσμοί άντεξαν, ευτυχώς. Μα όχι δίχως αβαρίες. Και τώρα που η αναθεώρηση του Συντάγματος δίνει την ευκαιρία, θα περίμενε κανείς να αποτιμηθεί αυτή η δοκιμασία και να αποτυπωθεί στη θεσμική συγκρότηση της Πολιτείας η πικρή σοφία των χρόνων της κρίσης.

Δεν ήταν, βέβαια, οι αδυναμίες ή τα ελαττώματα του Συντάγματος που οδήγησαν στον δημοσιονομικό εκτροχιασμό ή που εμπόδισαν τις συναινέσεις. Μα όταν οι συνταγματικές προβλέψεις δοκιμάζονται σε ακραίες συνθήκες, φαβερώνονται καθαρά οι αδυναμίες, οι αστοχίες, οι ελλείψεις. Κανείς, για παράδειγμα, δεν είχε δοκιμάσει μέχρι το 2014, να αναποδογυρίσει μια διάταξη του Συντάγματος που καταρτίστηκε για να επιβάλει συναινέσεις (την απειλή διάλυσης μιας Βουλής που αποτυγχάνει να εκλέξει συναινετικά Πρόεδρο της Δημοκρατίας) και να τη χρησιμοποιήσει ως μέσο ανατροπής μιας κυβέρνησης. Θα είναι σημάδι υγείας αν η πλειοψηφία των βουλευτών και στην επόμενη ψηφοφορία συμφωνήσει στην αλλαγή του σχετικού άρθρου (χωρίς την τρελή ιδέα της εκλογής του Προέδρου από το εκλογικό σώμα). Κανείς, επίσης, δεν είχε φανταστεί πόση απαξίωση της Πολιτικής θα προκαλούσαν, σε συνθήκες κρίσης, οι διατάξεις για τη βουλευτική ασυλία και τη δίωξη υπουργών. Κι είναι καλό που κι αυτή η αυτονόητη αλλαγή, θα γίνει εν ομοφωνία, τουλάχιστον καταρχήν. Και μακάρι να γίνει σωστά: να αφαιρεθεί, δηλαδή, από τη Βουλή η αρμοδιότητα για την άσκηση δίωξης.

Αλλά μερικά από τα σημαντικότερα διδάγματα της δεκαετίας της κρίσης έμειναν, δυστυχώς, εκτός συζήτησης. Κι ας ήταν ώριμες οι αλλαγές. Ολοι, για παράδειγμα, είδαμε στην πράξη πόσο ατελής είναι η θεσμική κατοχύρωση της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης και πόσο αναγκαίο να αφαιρεθεί από την κυβέρνηση το προνόμιο επιλογής της ηγεσίας της. Ολοι είδαμε, επίσης, πόσο λάθος είναι να μετατρέπονται – και εξ αιτίας της έλειψης συνταγματικού δικαστηρίου – οι δικαστικές αίθουσες σε βήμα χάραξης δημοσιονομικής πολιτικής. Ολοι μετρήσαμε, στην πράξη, το αφόρητα μεγάλο κόστος για τη χώρα μιας δημοσιας διοίκησης με ανύπαρκτη ανεξαρτησία, κομματικά υποδουλωμένη και ταυτόχρονα απαλλαγμένη από στοχοθεσία, λογοδοσία και αξιολόγηση. Και είναι πραγματικά ακατανόητο, ύστερα από μια δεκαετία αιμορραγίας, όπου εκατοντάδες χιλιάδες νέοι, με υψηλά μορφωτικά και επαγγελματικά προσόντα εγκατέλειψαν τη χώρα, να διατηρείται η απαγόρευση του άρθρου 16 – να εμποδίζεται δηλαδή η χώρα να αξιοποιήσει το λαμπρό ακαδημαϊκό δυναμικό της διασποράς της και να διεκδικήσει να εγγραφεί στον παγκόσμιο εκπαιδευτικό χάρτη ως πόλος έλξης. Ιδίως όταν το επιχειρεί επιτυχώς, δίπλα μας, η Κύπρος.

Μα το χειρότερο απ’ όλα, στην ώς τώρα διαδικασία της αναθεώρησης, δεν είναι που ώριμες, αυτονόητες σχεδόν αλλαγές έμειναν εκτός συζήτησης. Είναι, προπάντων, που η διαδικασία μολύνθηκε βαριά από τακτικισμούς και φτηνά διαδικαστικά κόλπα, είναι που η συζήτηση για το Σύνταγμα υποτάχθηκε στην αγωνία των εκλογών που πλησιάζουν και των εκλογικών συσχετισμών που προεξοφλούνται. Σαν το πολιτικό μας σύστημα να χρειαζόταν να δώσει άλλη μιαν απόδειξη ότι δεν έχει αλλάξει τα βασικά του ένστικτα και δεν έχει γιατρευτεί από τη βασική  του πάθηση. Είτε η χώρα απειλείται με χρεοκοπία, είτε η Βουλή καλείται να αλλάξει το Σύνταγμα, το ίδιο κάνει. Εκείνοι είναι αδύνατον να σηκώσουν τα μάτια πέρα από τον ορίζοντα των επόμενων εκλογών.