Το κύμα του λαϊκισμού υποχωρεί;

Οι δυσεφάρμοστες πολιτικές του Brexit και οι αντιδράσεις εναντίον του Ντόναλντ Τραμπ στις μεσοπρόθεσμες εκλογές των ΗΠΑ δημιουργούν δεύτερες σκέψεις για το κύμα λαϊκισμού που έχει σαρώσει της δημοκρατίες του κόσμου τα τελευταία χρόνια. Στην πραγματικότητα, βέβαια, αυτές οι δεύτερες σκέψεις έχουν ήδη καθυστερήσει.

Η λέξη «λαϊκισμός» είναι ένας όρος ασαφής που εφαρμόζεται σε πολλούς διαφορετικούς τύπους πολιτικών κομμάτων και κινημάτων, όμως ο κοινός παρονομαστής είναι η δυσαρέσκεια έναντι των ισχυρών ελίτ.

Στις αμερικανικές εκλογές του 2016 και τα δύο μεγάλα πολιτικά κόμματα γνώρισαν λαϊκιστικές αντιδράσεις απέναντι στην παγκοσμιοποίηση και τις εμπορικές συμφωνίες. Ορισμένοι μάλιστα μελετητές απέδωσαν την εκλογή του Τραμπ στη λαϊκιστική αντίδραση ενάντια στη φιλελεύθερη διεθνή οικονομική τάξη πραγμάτων που διέπει τις διεθνείς σχέσεις των ΗΠΑ εδώ και 70 χρόνια. Μια τέτοια ανάλυση όμως παραείναι απλοϊκή. Το αποτέλεσμα καθορίστηκε από πολλούς παράγοντες και η εξωτερική πολιτική δεν ήταν ο κυριότερος από αυτούς.

Ο λαϊκισμός στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι κάτι καινούργιο και είναι τόσο αμερικανικός όσο και η μηλόπιτα. Αρκεί κανείς να θυμηθεί την προεδρία του Αντριου Τζάκσον στα 1830 ή την εποχή της ανάπτυξης στις αρχές του 20ού αιώνα ή το αντιμεταναστευτικό και αντικαθολικό κόμμα του 1850 ή τον γερουσιαστή Τζο ΜακΚάρθι και τον κυβερνήτη Τζορτζ Γουάλας που στις δεκαετίες του 1950 και του 1960 έδωσαν έμφαση στην ξενοφοβία και στον κοινωνικό αποκλεισμό.

Σύμφωνα με έρευνα της Πίπα Νόρις από το Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και του Ρόναλντ  Ινγκλεχαρντ από το Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, οι ρίζες του λαϊκισμού είναι και οικονομικές και πολιτισμικές. Μάλιστα, πολιτισμικοί παράγοντες που χρονολογούνται πολύ πριν από το 2016 έπαιξαν μεγάλο ρόλο στο αποτέλεσμα εκείνων των προεδρικών εκλογών. Οι ψηφοφόροι που έχασαν τις δουλειές τους λόγω του διεθνούς ανταγωνισμού έδειξαν σαφή τάση να στηρίξουν τον Τραμπ, αλλά το ίδιο έκαναν ομάδες μεγαλύτερων σε ηλικία λευκών ανδρών που έχασαν το στάτους τους κατά τους πολιτισμικούς πολέμους της δεκαετίας του ’70, που οδήγησαν στην επαναδιαμόρφωση των αξιών σχετικά με τη φυλή, το φύλο και τις σεξουαλικές προτιμήσεις.

Ο Τραμπ, πάντως, συνδέει τους πολιτισμικούς και οικονομικούς παράγοντες, υποστηρίζοντας ότι οι παράτυποι μετανάστες παίρνουν τις δουλειές των Αμερικανών. Ο λόγος που το κάνει είναι ότι ο συμβολισμός δημιουργίας ενός τείχους στα νότια σύνορα της χώρας είναι ένα πολύ χρήσιμο σλόγκαν προς συσπείρωση της εκλογικής του βάσης, γι’ αυτό και δεν εγκαταλείπει με τίποτα την ιδέα.

Από την άλλη, όμως, το ποσοστό των ενήλικων Αμερικανών που θεωρεί ότι οι μετανάστες ενισχύουν την οικονομία αυξάνεται. Στα μέσα του 2010, στην κορύφωση της μεγάλης ύφεσης, σύμφωνα με έρευνα του Ιδρύματος Pew ήταν στo 39%, ενώ το 2015 ανέβηκε στο 51%. Η μετανάστευση είναι πηγή συγκριτικού πλεονεκτήματος για την Αμερική, οι ηγέτες της όμως θα πρέπει να δείξουν ότι μπορούν να διαφυλάξουν τα εθνικά σύνορα και τα γεωγραφικά και τα πολιτισμικά, ιδιαίτερα σε περιόδους και περιοχές οικονομικής πίεσης.

Ως προς την παγκοσμιοποίηση, σύμφωνα με το Συμβούλιο Διεθνών Σχέσεων του Σικάγο, το ποσοστό των αμερικανών υποστηρικτών του απομονωτισμού το 2014 έφτανε το 41%, αλλά, σε αντίθεση με τον μύθο που επικράτησε, την περίοδο των εκλογών του 2016 το ποσοστό των υποστηρικτών μιας ενεργής ανάμειξης στις διεθνείς σχέσεις έφτασε στο 64% και το 2018 στο 70%.

Η αντιμετώπιση της μετανάστευσης και της παγκοσμιοποίησης στις ΗΠΑ δεν φαίνεται να συνάδει με την άποψη ότι ο «λαϊκισμός» είναι πρόβλημα. Ο όρος όμως παραμένει ασαφής και εξηγεί ελάχιστα. Ειδικά τώρα που η υποστήριξη των πολιτικών δυνάμεων που επιχειρεί να περιγράψει φαίνεται να είναι μάταιη.

O Τζόζεφ Νάι είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ και συγγραφέας του «Is the American Century Over?» και του προς έκδοση «Do Morals Matter? Presidents and Foreign Policy from FDR to Trump».