Ευτυχίας αγώνας άγονος

Πώς τα φέρνει η ζωή και βρίσκει πάντα τον τρόπο να μας χτυπήσει εκεί που πονάμε.  Οταν πιστέψουμε πως την έχουμε κατακτήσει σε όλα τα πεδία, τότε θα βρει την άκρη να μας υπενθυμίσει ποιοι πραγματικά είμαστε και να μας χορέψει στο χείλος της αβύσσου. Ο ήρωας της Κατρίν Κιουσέ έχει όλα όσα μπορεί να ονειρευτεί ένας αρχετυπικός μποέμ. Ο Τομά είναι ένας αιώνιος υποψήφιος καθηγητής. Ψηλός, γοητευτικός, που ερωτεύεται στο φτερό. Τα βέλη στη φαρέτρα του είναι πολλά και ο ίδιος δίνει την εντύπωση πως σκορπίζεται. Με πάμπολλα γαλλικά και αμερικανικά διπλώματα που μαζεύει σαν ηλεκτρική σκούπα και διδακτική πείρα στις δύο πλευρές του Ατλαντικού, τις πλατιές γνώσεις πάνω στη λογοτεχνία (ένα μεγάλο μέρος της ζωής του καταπιάνεται με τη μελέτη του Προυστ), στη μουσική και τον κινηματογράφο, φαντάζει σαν ένα λαμπρό άστρο στον πλανήτη των συνετών και της μετριοπάθειας. Είναι λευκός, ετερόφυλος, σε μια εποχή όπου το πολιτικό πλαίσιο στα πανεπιστήμια καταπιάνεται με το να αναδείξει τις ανάγκες για τη βελτίωση των θέσεων που λαμβάνουν οι μειονότητες. Ο Τομά με λίγα λόγια δεν βοηθά να βελτιωθούν οι στατιστικές.

Η Κατρίν Κιουσέ με καταιγιστικό ρυθμό σμιλεύει το πορτρέτο του δονζουανικού πλάνητα που είναι γεννημένος για τριγύρι, γνώση και έρωτα μέχρις εσχάτων. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 μέχρι και το 2008, οπότε τελειώνει το νήμα του μυθιστορηματικού βίου του, παρακολουθούμε την ελλειπτική τροχιά ενός ολετήρα αισθήσεων. Καθηγήτρια και συγγραφέας η Γαλλοβρετανίδα Κατρίν Κιουσέ με εβραϊκές ρίζες και απόφοιτη της περίφημης Εκόλ Νορμάλ Σουπεριέρ του Παρισιού, ξεκίνησε να γράφει επαγγελματικά ύστερα από την προτροπή του Φιλίπ Σολέρς. Με έντονα αυτοβιογραφικά στοιχεία η συγγραφέας χτίζει μια πολύχρωμη αφήγηση σε δεύτερο πρόσωπο (μέσα από το βλέμμα της πρώτης και καθοριστικής ερωμένης του Τομά, αδελφή του κολλητού του φίλου). Ο μπωντλαιρικός «νεφοπρίγκιπάς» της, εξόριστος στη γη, κατέχει τα πάντα, αλλά ουσιαστικά στον κόσμο των στενών ορίων, της εξίσωσης προς τα κάτω, δεν έχει τίποτα.

Πρόοδος και ρασιοναλισμός

Αυτή η εξουθενωτική πληθωρικότητα του Τομά με τις φτερούγες του ψαλιδισμένες από τη μετριότητα, συμβολίζει τη ματαιότητα που κουβαλά το σφρίγος της ζωής. Αναπολώντας την εποχή της όρεξης που ξεθωριάζει στις μέρες μας, η Κατρίν Κιουσέ προσπαθεί να ταράξει τα νερά της κανονιστικής πλαισίωσης στον χώρο της διανόησης και ιδιαίτερα των ανθρωπιστικών επιστημών. Οι δομές συστηματοποίησης και οι ανάγκες για ακόμη πιο εξιδικευμένους φοιτητές στην αγορά εργασίας αποχυμώνουν, κατά τη συγγραφέα, τη δυνατότητα για αμφισβήτηση και κυρίως την κριτική σκέψη. Προσοχή: η Κιουσέ δεν είναι μια στείρα πολέμαρχος κατά της προόδου που έχει συντελεστεί τα τελευταία χρόνια. Πιστεύει όμως ότι, παραβουλιάξαμε μέσα στον ρασιοναλισμό. Εξού και ο ήρωάς της είναι πραγματικά τόσο αυθόρμητος, ένας πραγματικός σκλάβος των κακών συνηθειών του κατά τον Προυστ. Και βέβαια δεν υπάρχει μεγαλύτερο αμάρτημα στις μέρες μας από τον ρεμβασμό. Την απρόσκοπτη σύγκρουση με τη μηχανικοποίηση του πνεύματος και της ψυχής. Αυτή η αντιπαράθεση δρα αρχικά υποδόρια στο κείμενο της συγγραφέως και σιγά σιγά βγαίνει στην επιφάνεια όλο και πιο έντονα. Η σάρκα του Τομά αλυχτά για ταίρι, για επαφή. Μόνος του ακινητοποιείται και η κατάθλιψη παίρνει το πάνω χέρι.  Αν νιώσει πως φυλακίζεται, φεύγει. Ο Τομά είναι ένας παρατατικός, όπως δηλώνεται από τον τίτλο του μυθιστορήματος, που προέρχεται από στίχο του Λεό Φερέ. Η βαθύτατη θλίψη του έχει την πηγή της στο άγονο κυνήγι της ευτυχίας. Ενας κληρονόμος του Διονύσου, δέσμιος της γραφειοκρατίας των τυποποιημένων προσόντων. Ακόμη και το πανεπιστήμιο ανέχεται, εν μέρει μόνο, τους ακροβάτες του πνεύματος.

Ενα μυθιστόρημα οργιαστικό. Η κίνηση προς όλες τις κατευθύνσεις κυριαρχεί. Ο χρόνος όμως που σπαταλιέται τα σαρώνει τελικά όλα. Τι μένει; Ισως ένα βλέμμα μετέωρο στου καθρέφτη την άκρη να μας θυμίζει πως ίσως υπήρξαμε και έτσι. Ο Λεό Φερέ είναι καταλυτικός: «Εκείνος που λατρεύαμε, που αναζητούσαμε μέσα τη βροχή, / Εκείνος που μαντεύαμε με μια φευγαλέα ματιά / Ανάμεσα στις λέξεις, ανάμεσα στις γραμμές και κάτω από την όψη / Μιας μεταμφιεσμένης υπόσχεσης που πάει να κοιμηθεί / Με τον καιρό όλα εξαφανίζονται…».

Απόσπασμα

«Φτερούγες ψαλιδισμένες από τη μετριότητα»

«Οσο κι αν αγανακτείς, δάκρυα στάζουν πάνω στο χαρτί. Τρως κατάμουτρα τη μια ερωτική ή επαγγελματική αποτυχία μετά την άλλη, σαν χαστούκια, μια άθλια εικόνα του εαυτού σου. Εμφανίζεσαι σαν ένας φουκαράς, ένας παλιάτσος, ένας αποτυχημένος. Το μόνο ανώτερο συναίσθημα που περιγράφω είναι η δική μου στεναχώρια που έχασα την “αδελφή ψυχή” μου. Στο τέλος παραθέτω το άλμπατρος του Μπωντλαίρ: “Μ’ αυτούς τους νεφοπρίγκιπες κι ο Ποιητής πώς μοιάζει!/ Δεν σκιάζεται τις σαϊτιές, τις θύελλες αψηφά/ μα ξένος μες στον κόσμο αυτόν που γύρω του χουγιάζει,/ σκοντάφτει απ’ τα γιγάντια του φτερά σαν περπατά” (σ.σ.: σε μετάφραση Γ. Σημηριώτη). Σε συγκρίνω μ’ “αυτούς τους βασιλιάδες τ’ ουρανού, αδέξιους και ντροπιασμένους”, με το πουλί με τα “γιγάντια φτερά” που το κοροϊδεύουν οι ναυτικοί που το πιάνουν. Ο λαιμός σου τεντώνεται προς τις σφαίρες του πνεύματος, τον ουρανό της μουσικής και τους αιθέρες της λογοτεχνίας, αλλά, όπως το άλμπατρος, έχεις αυτά τα γιγάντια φτερά που σ’ εμποδίζουν – αυτό το ψηλό αδέξιο σώμα που χειρονομεί και ιδρώνει, αυτή την εξουθενωτική πληθωρικότητα – φτερούγες ψαλιδισμένες από τη μετριότητα του επαγγελματικού κόσμου στον οποίο δεν μπορείς να προσαρμοστείς. Είσαι ένας νεφοπρίγκιπας εξόριστος στη γη. Προφανώς πιστεύω ότι αυτή η ποιητική σύγκριση θα σε κολακέψει. Δεν συνειδητοποιώ ότι σε αποτυπώνει σαν απροσάρμοστο».

Κατρίν Κιουσέ
Εκείνος που λατρεύαμε
Μτφ. Εφη Κορομηλά, εκδ. Utopia, σελ. 376
Τιμή: 18 ευρώ