«Τραυματίστηκα όταν βρέθηκα μετέωρος»

H επιθυμία σας να γίνετε ηθοποιός σάς οδήγησε στον σωστό δρόμο; Φτάσετε εκεί που θέλετε;

Μου έμαθε όχι να δείχνω τον δρόμο, αλλά πώς να είμαι ο δρόμος.

Αυτό ακούγεται λίγο εγωιστικό.

Οχι, είναι βιωματικό, είναι εμπειρικό και κυρίως είναι στραμμένο προς τους ανθρώπους. Το να δείχνεις τον δρόμο είναι σωτηριολογικό. Το να γίνεις όμως δρόμος είναι δύσκολο, γιατί απαιτεί εμβίωση.

Επίσης προϋποθέτει ωριμότητα και θάρρος. Πού τα βρίσκει αυτά τα στοιχεία ένα παιδί που προέρχεται από τον Νομό Ηρακλείου τη δεκαετία του ’60 – τότε που το όνειρο του θεάτρου ήταν απομακρυσμένο και φορτισμένο αρνητικά;

Είναι σωστή η παρατήρησή σου. Αλλά θα πρέπει να σου πω ότι εξαιτίας των αριστερών φρονημάτων της οικογένειάς μου είχαμε πολλές περιπέτειες. Ο πατέρας μου πήγε στη Μακρόνησο στον Αϊ-Στράτη και έκανε όλες τις γνωστές «τουρνέ» της εποχής. Από τη Μακρόνησο τον διώξανε με φυματίωση πνευμόνων και εντέρων. Ηταν μαζί με τον Ρίτσο, τον Κατράκη, τον Τζαβαλά, τον Καρούζο. Είχε συμμετάσχει μάλιστα και στην περίφημη παράσταση των «Περσών» που είχε γίνει.

Ως ηθοποιός;

Είχε φτιάξει τα εικαστικά. Ο μπαμπάς μου ήταν ράφτης και μάλιστα εξαιρετικός. Φεύγει λοιπόν από τη Μακρόνησο χωρίς να κάνει δήλωση αποκήρυξης του κομμουνισμού, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να βρει δουλειά. Δημιούργησε λοιπόν ένα ραφείο στην Αθήνα αλλά τα προβλήματα συνεχίστηκαν. Γνώρισε τη μάνα μου, την παντρεύτηκε και έπειτα έφεραν στον κόσμο τον αδελφό μου τον Γιάννη, ο όποιος είναι αγιογράφος. Μετά γεννήθηκα εγώ. Το περιβάλλον όμως στην πόλη ήταν αποπνικτικό για αυτούς. Ετσι πήγαμε στην Κρήτη. Μείναμε πέντε χρόνια στον Μοχό Ηρακλείου. Και εκεί άσκησε την τέχνη του ράφτη, μόνο που δεν σταμάτησαν αυτές οι οχλήσεις. Ο παππούς μου ήταν ένας πολύ εργατικός άνθρωπος, αλλά ο πατέρας μου έπαιρνε τις καλλιέργειες και τις μοίραζε στους φτωχούς της περιοχής. Ετσι επιστρέψαμε πάλι στην Αθήνα όπου και εγκατασταθήκαμε οριστικά.

Αυτό το οικογενειακό περιβάλλον με τους πολλούς κλυδωνισμούς τι έγραψε μέσα σας;

Κυρίως με σκληραγώγησε. Ζούσα σε ένα σπίτι όπου έμπαινε κάθε βδομάδα η Αστυνομία και έπαιρνε τον πατέρα μου για ανάκριση, για μια αναφορά ή για πεντέξι χαστούκια. Αργότερα κατάλαβα, κάπως έτσι έγινα ανέστιος και πλάνης.

Σκληραγώγηση για εσάς είναι ανθεκτικότητα ή αναισθησία;

Ανθεκτικότητα λόγω υπερβολικής ευαισθησίας. Πιστεύω ότι επειδή είχαμε πολλά τραύματα οφείλουμε να γίνουμε ανθεκτικοί, γιατί αλλιώς δεν θα επιβιώναμε.

Το μεγαλύτερο τραύμα που σας έχει αφήσει αυτή η σκληραγώγηση;

Η βία και η διχόνοια των ανθρώπων γύρω μου. Αυτά τα δύο τα φοβάμαι πάρα πολύ. Και σήμερα αναδύονται ξανά πιο έντονα σ’ αυτό το περιβάλλον όπου ζούμε και ανησυχώ δίπλα.

Η εικόνα της Αριστεράς σήμερα έχει καμιά σύνδεση με εκείνη την Αριστερά στην οποία ήταν ενταγμένος και ο πατέρας σας;

Οση έχει ο πρώτος χριστιανισμός με το εγκαθιδρυμένο δόγμα. Δεν υπάρχει Αριστερά. Από οποιοδήποτε σχήμα αυτή τη στιγμή πιο κοντά, κατά την άποψή μου, βρίσκεται το ΚΚΕ. Το ξόδεμα δηλαδή της ζωής ενός ανθρώπου για τις ιδέες του, όχι δεν υπάρχει σήμερα.

Από αυτό το περιβάλλον, το περιπετειώδες όπως μου περιγράφετε, αναδύθηκαν ένας αγιογράφος και ένας ηθοποιός.

Νομίζω ότι είμαι περισσότερο οδοιπόρος. Ετσι θα μπορούσα να παρομοιάσω τον εαυτό μου. Θυμάμαι ότι ερχόντουσαν στην αυλή του σπιτιού μου ο Φώτης Αγγουλές, ο Κατράκης, ο Βάρναλης, ο Γλέζος και έκαναν απαγγελίες ποιημάτων. Στο σπίτι μας στην Τράλλεων στα Πατήσια είχε έρθει ο Χατζηαποστόλου Μανώλης, ο Τίγρης, όταν δραπέτευσε από τη Θεσσαλονίκη – μετά τη δολοφονία του Λαμπράκη – και κρυβόταν για έναν χρόνο.

Από αυτά που μου περιγράφετε φαντάζομαι ότι ήταν εύκολο να πείτε τον πατέρα σας, ο οποίος είχε μια σχέση με την τέχνη, πως θα γίνετε ηθοποιός.

Και όμως, δεν ήταν εύκολο και δεν του το είπα κατευθείαν. Ηθοποιός και χορευτής τότε ήταν συνώνυμα του ομοφυλόφιλου. Οταν τέλειωσα το σχολείο έκανα διάφορες δουλειές – πλασιέ, πωλητής, εργάστηκα σε ξυλουργείο. Ημουν όμως και αυτοδίκακτος μουσικός και έπαιζα κρουστά με τον Γιώργο Μουφλουζέλη. Ηταν το μόνο που απολάμβανα η μουσική – και ακόμη το απολαμβάνω όταν βρίσκω χρόνο και μελετάω. Μια μέρα περνάω με έναν ξάδερφό μου σέρνοντας τα στιβάνια μου – το θυμάμαι σαν τώρα – έξω από τη σχολή υποκριτικής του Βασίλη Ρίτσου, ξάδερφος του Γιάννη. Με παροτρύνει ο ξάδελφός μου να μπούμε μέσα και τον ρωτάω: «Κορίτσια έχει;». Από τότε ταξιδεύω στις αίθουσες – ως ηθοποιός και σκηνοθέτης και ως δάσκαλος. Ετσι άρχισε το ταξίδι μου στο θέατρο. Στην αρχή σκηνοθετούσα παιδικές παραστάσεις για διάφορα ΔΗΠΕΘΕ. Από εκεί πρέπει να σου πω ότι έμαθα την αλήθεια! Τα παιδιά είναι οι πιο συγκλονιστικοί θεατές, οι πιο αληθινοί και βεβαίως και οι πιο σκληροί. Εκτός από σκηνοθεσία έμαθα να φτιάχνω σκηνικά, να κάνω μουσική επιμέλεια. Εργάστηκα σχεδόν σε όλα τα στάδια της παραγωγικής διαδικασίας του θεάτρου και με πολλούς δασκάλους. Αισθάνομαι πολύ τυχερός γι’ αυτό. Με αυτόν τον τρόπο πιστεύω ότι σφυρηλατήθηκε η καλλιτεχνική μου οντότητα. Και αυτό το χρωστάω στη μαθητεία μου.

Δοθήκατε με πάθος. Τι χάσατε;

Εμπαινα για πρόβα το πρωί και ξεχνούσα αν έξω ήταν μέρα ή νύχτα. Θυμάμαι ότι βγήκαμε μαζί με τον Κώστα Καζάκο – από το θέατρο όπου βρισκόμασταν σε πολύωρες πρόβες και ήταν έξω όλοι και πίνανε ούζα. Τον ρωτάω «Ποιος ζει πραγματικά, εμείς ή αυτοί». Μου απαντάει «Κανείς δεν ξέρει». Κάποια στιγμή όμως το 1984 επαναστάτησα.

Με ποιον τρόπο;

Είπα στον εαυτό μου ότι πρέπει να ζήσει λίγο. Αρχισα να ξενυχτάω, να πίνω, να καπνίζω. Εκανα μια βουτιά στη ζωή. Εκεί ανακάλυψα ότι είχα μάθει την τέχνη του θεάτρου, αλλά κανείς δεν μου είχε μάθει πώς να ζω. Γιατί το να ζεις είναι τέχνη. Οπως λέει ο ποιητής και στον «Σχοινοβάτη» του Ζενέ «και στο χώμα της γης δεν θα πατάς, θα παραπατάς». Οταν δοκίμασα να «περπατήσω» στη ζωή ήμουν σαν πιγκουίνος.

Που πλέει τέλεια στο νερό και περπατάει αδέξια…

Ναι, ακριβώς. Ομως κάποια στιγμή βρέθηκα μετέωρος. Δεν πήγε κάπου όλη αυτή η κανονικότητα που είχα επιλέξει για να αντισταθμίσω την εμμονή μου με το θέατρο. Τραυματίστηκα όταν βρέθηκα μετέωρος. Και την τέχνη μου είχα παραμελήσει και κουβαλούσα τις πληγές που μου άφησε η απόφασή μου να ζήσω κανονικά. Αρχισα να βυθίζομαι επικίνδυνα σε μια απραξία. Κοιτούσα όλη μέρα το ταβάνι και κάπνιζα. Ζούσα σχεδόν μηχανικά. Η φύτρα της ζωής μέσα μου είχε καεί και μπήκα στο μαύρο δάσος. Δεν αισθανόμουν, δεν ήθελα, δεν επιθυμούσα και είχα την ίδια απόσταση από τη ζωή και την τέχνη. Δεν ανήκα πουθενά. Αυτοεξόριστος και μετεωρισμένος.

Πώς βγήκατε από αυτό;

Εμφανίστηκε η παλιά μου σύντροφος και μετέπειτα φίλη και συνεργάτιδα Ερση Δρίνη. Το θυμάμαι σαν τώρα. Ηρθε ένα μεσημέρι στο σπίτι και μου λέει: «Εχεις βυθιστεί σε ένα μαρτύριο. Εχω να σου πω ένα πολύ απλό πράγμα, μια ιδέα». Περίμενα να μου συστήσει κανένα καινούργιο φάρμακο, κάποια θεραπεία ή γιατρό. Ομως εκείνη μου είπε «έλα στο θέατρο να δουλέψεις. Ξεκίνα τώρα, προχώρα». Τότε κάναμε τον «Κοριό» του Μαγιακόφσκι. Αλλά μαζί με την Ερση ήρθε μια μέρα και ο Σταμάτης Κραουνάκης στο σπίτι μου, ο οποίος δεν πίστευε ότι θα τη βγάλω καθαρή. Μου φέρνει το τραγούδι «Η σωτηρία της ψυχής», το οποίο έγραψε για την περίπτωσή μου. Την ίδια εποχή μου γεννιέται η επιθυμία να γράψω παιδικά παραμύθια. Σε δυο μήνες έγραψα 100 και άρχισα να τα διαβάζω στο ραδιόφωνο. Ετσι μπήκα ξανά στο θέατρο και ταυτοχρόνως στη ζωή.