Τι σημαίνει να αγαπάς μια γλώσσα – Mια πραγματική εμπειρία

Πώς αισθάνεται ένας Έλληνας όταν, εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από την Ελλάδα, σε ένα μικρό χωριό της Νότιας Ιταλίας, ακούει λέξεις της γλώσσας του να έρχονται από πολύ μακριά – όχι στον χώρο, αλλά στον χρόνο;

Αυτό ήταν ίσως το ισχυρότερο συναίσθημα από την πρόσφατη επίσκεψή μας στη Στερνατία και στα ελληνόφωνα χωριά του Σαλέντο, στο πλαίσιο εκπαιδευτικής και πολιτιστικής αποστολής του Λαϊκού Πανεπιστημίου Αγίας Παρασκευής.

Η συνάντηση με τους κατοίκους της Στερνατίας δεν έμοιαζε με επίσκεψη σε έναν ακόμη τόπο ιστορικού ενδιαφέροντος. Απέναντί μας βρίσκονταν άνθρωποι που μιλούσαν για την Ελλάδα με μια παράξενη οικειότητα, σαν να μιλούσαν για έναν μακρινό συγγενή που δεν έπαψαν ποτέ να αγαπούν.

Εκεί καταλαβαίνεις κάτι που δύσκολα διδάσκεται μέσα σε μια αίθουσα: η γλώσσα δεν είναι απλώς μέσο επικοινωνίας. Είναι μνήμη.
Το Γκρίκο, η ελληνική διάλεκτος της Κάτω Ιταλίας, κουβαλά στοιχεία αιώνων ελληνικής γλωσσικής παρουσίας. Και όμως επιβιώνει. Όχι επειδή κάποιος αποφάσισε ότι είναι «χρήσιμη», αλλά επειδή γενιές ανθρώπων θεώρησαν ότι άξιζε να την παραδώσουν στις επόμενες.
Αυτό ακριβώς κάνει ακόμη πιο επίκαιρο το ερώτημα που έθεσε πρόσφατα ο Τάκης Θεοδωρόπουλος: «Είναι άχρηστη η ορθογραφία;»
Επί δεκαετίες συνηθίσαμε να ταυτίζουμε σχεδόν αυτομάτως την πρόοδο με την απλούστευση. Ό,τι απαιτούσε προσπάθεια θεωρήθηκε συχνά περιττό βάρος. Τόνοι, πνεύματα, ορθογραφικοί κανόνες, ετυμολογία, αντιγραφή, καλλιγραφία αντιμετωπίστηκαν κάποτε περίπου ως κατάλοιπα μιας άλλης εποχής.

Ασφαλώς, κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί τεκμηριωμένα ότι η κατάργηση του πολυτονικού δημιούργησε από μόνη της περισσότερους ανορθόγραφους. Υπάρχουν μελέτες που συνέδεσαν τη διδασκαλία της ιστορικής ορθογραφίας και του πολυτονικού με ενίσχυση ορισμένων οπτικοαντιληπτικών δεξιοτήτων των παιδιών, αλλά τα συμπεράσματά τους έχουν επίσης αμφισβητηθεί.
Το ουσιαστικό ερώτημα είναι άλλο: μήπως, στην προσπάθειά μας να κάνουμε τη γλώσσα ευκολότερη, καταλήξαμε να ζητούμε λιγότερα από τα παιδιά μας;

Η ορθογραφία δεν είναι διακοσμητικό εξάρτημα της ελληνικής. Μέσα στο «ω» και στο «ο», στο «η», στο «ι» και στο «υ» βρίσκεται συχνά κρυμμένη η καταγωγή της λέξης, η συγγένειά της με άλλες λέξεις, η διαδρομή της μέσα στους αιώνες. Μαθαίνοντας να γράφεις σωστά, δεν απομνημονεύεις απλώς γράμματα. Μαθαίνεις να αναγνωρίζεις τη γενεαλογία των λέξεων.

Η αντίφαση της εποχής μας

Και εδώ βρίσκεται μια αντίφαση της εποχής μας. Πολλές οικογένειες επενδύουν –και ορθώς– τεράστιο χρόνο και προσπάθεια ώστε τα παιδιά να αποκτήσουν από πολύ νωρίς πιστοποιήσεις στα αγγλικά. Πόσο χρόνο, όμως, αφιερώνουμε με την ίδια επιμονή ώστε να γνωρίσουν πραγματικά τη δική τους γλώσσα; Δεν είναι σπάνιο να συναντά κανείς μαθητές Λυκείου που αισθάνονται μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση στη γραμματική μιας ξένης γλώσσας απ’ ό,τι στην ορθογραφία και στη σύνταξη της ελληνικής. Και τότε επιστρέφει στη σκέψη μου η Στερνατία.

Άνθρωποι έξω από τα σύνορα της Ελλάδας αγωνίζονται να διασώσουν λίγες ελληνικές λέξεις που παρέλαβαν από τους προγόνους τους. Ζητούν να μάθουν τα παιδιά τους σύγχρονα ελληνικά. Στο 10ο Συνέδριο «Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία πέρα από τα ελληνικά σύνορα», υπό την αιγίδα της Ελληνικής Πρεσβείας στη Ρώμη, το μήνυμα «Siamo tutti Greci» –«Είμαστε όλοι Έλληνες»– εξέφραζε ακριβώς αυτή τη βαθιά πολιτισμική συγγένεια. «Η ελληνική γλώσσα άντεξε δύο χιλιάδες χρόνια. Εμείς;».

Εμείς που παραλάβαμε ολόκληρη αυτή τη γλώσσα, έχουμε πρωτίστως την ευθύνη να μην τη θεωρήσουμε αυτονόητη.
Γιατί οι γλώσσες δεν πεθαίνουν μόνο όταν οι τελευταίοι ομιλητές τους σιωπούν. Φτωχαίνουν και όταν οι ίδιοι οι κληρονόμοι τους αποφασίζουν ότι ο πλούτος τους είναι περιττός.

Στη Στερνατία κατάλαβα ότι η ελληνική γλώσσα άντεξε περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια μακριά από τα σύνορά της επειδή κάποιοι επέμεναν να τη θυμούνται. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν η ελληνική γλώσσα άντεξε στον χρόνο. Το απέδειξε.
Το ερώτημα είναι αν εμείς θα αποδειχθούμε αντάξιοι της γλώσσας που κληρονομήσαμε.