Ακούγοντας τον Πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, θα μπορούσε κανείς να νομίσει ότι ελάχιστα έχουν αλλάξει στην ηγεσία του Ιράν από την έναρξη του πολέμου. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ δήλωσε στις 23 Μαρτίου ότι τα Στενά του Ορμούζ θα μπορούσαν να ελέγχονται από «εμένα και τον Αγιατολάχ».
Καθώς όμως η Τεχεράνη εξετάζει το ενδεχόμενο επανέναρξης συνομιλιών, το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος έχει πλέον την εξουσία να διαπραγματευθεί και να συνάψει συμφωνία με την Αμερική.
Ο φερόμενος ως Ανώτατος ηγέτης Μοτζταμπά Χαμενεΐ, δεν έχει εμφανιστεί δημόσια ούτε έχει ακουστεί από τότε που ο προκάτοχός του και πατέρας του σκοτώθηκε στην έναρξη του πολέμου, στις 28 Φεβρουαρίου. Ανώτεροι σύμβουλοι και διοικητές, μεταξύ των οποίων ο Αλί Λαριτζανί, γραμματέας του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας, έχουν επίσης σκοτωθεί. Τη θέση τους έχει αναλάβει ένα αδιαφανές, αποκεντρωμένο δίκτυο θεσμών που έχει σχεδιαστεί ώστε να προστατεύει το καθεστώς από θανάσιμα πλήγματα εναντίον οποιασδήποτε νέας ηγεσίας.
Στον πυρήνα αυτού του συστήματος βρίσκεται το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), η παραστρατιωτική δύναμη των 190.000 ανδρών που φαίνεται να ελέγχει τόσο το κράτος όσο και τη διεξαγωγή του πολέμου. «Αυτός ο πόλεμος είναι ευλογία», δηλώνει Ιρανός εξόριστος με υψηλές διασυνδέσεις στο καθεστώς. «Εδραίωσε τη θέση τους στην κορυφή της εξουσίας».
Άτομα κοντά στο καθεστώς περιγράφουν ένα σύστημα που έχει μετατραπεί από θεοκρατία σε κάτι που θυμίζει στρατιωτική χούντα, παρόμοια με εκείνες της Αλγερίας, της Αιγύπτου ή του Πακιστάν. «Περάσαμε από τη θεϊκή στη σκληρή εξουσία», σχολιάζει ένας εξ αυτών. Αν και το Σύνταγμα προβλέπει ότι ο ανώτατος ηγέτης πρέπει να είναι ανώτερος κληρικός, η ανάδειξη του Χαμενεΐ οφείλεται περισσότερο στην επιθυμία του IRGC για συνέχεια παρά στα θρησκευτικά του προσόντα.
Οι κληρικοί εξαναγκάστηκαν να εγκρίνουν την επιλογή του, ωστόσο ο νέος Ανώτατος Ηγέτης παραμένει άφαντος, για λόγους ασφαλείας όπως αναφέρεται επισήμως. Κυκλοφορούν φήμες ότι βρίσκεται σε κώμα, νοσηλεύεται στη Μόσχα ή έχει πεθάνει. «Δεν είναι σαφές αν μπορεί να λάβει ουσιαστικές αποφάσεις», σχολιάζει ο Ισραηλινός αναλυτής Ραζ Ζιμτ. Αν επανεμφανιστεί, πιθανότατα θα έχει συμβολικό ρόλο. «Πλέον είναι ο στρατός που κινεί τα νήματα», σημειώνει ο Βρετανός επιχειρηματίας Μοχάμεντ Αμέρσι, με επαφές στο καθεστώς.
Η νέα στρατιωτική δομή εξουσίας
Το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας, στο οποίο κυριαρχούν στρατιωτικά στελέχη, καθορίζει τη γενική στρατηγική. Στις 24 Μαρτίου αντικατέστησε τον Λαριτζανί με τον Μοχάμεντ Ζουλγκαντρ, κομματικό αξιωματούχο. Στα μέλη του περιλαμβάνεται ο πρόεδρος του κοινοβουλίου Μοχάμεντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ, πρώην ανώτατος αξιωματικός των Φρουρών της Επανάστασης, καθώς και άλλοι στρατηγοί. Ένα ανασυσταθέν αμυντικό συμβούλιο λειτουργεί ως πολεμικό επιτελείο, επιλέγοντας στόχους και συντονίζοντας επιθέσεις.
Η επιχειρησιακή διοίκηση ανήκει στο αρχηγείο Χατάμ αλ-Ανμπίγια, που θεωρείται υπεύθυνο για τις πιο προηγμένες και μακράς εμβέλειας πυραυλικές δυνατότητες του Ιράν. Οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες είναι πρώην ή εν ενεργεία στρατηγοί, που δρουν από υπόγεια καταφύγια.
Διχασμοί και αβεβαιότητα στις διαπραγματεύσεις
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, αυτή η κατάσταση δημιουργεί πρόβλημα. Παρά τον ισχυρό έλεγχο των Φρουρών της Επανάστασης, η δομή του δεν είναι ενιαία. Ορισμένοι ηγέτες, όπως ο απόστρατος στρατηγός Χοσεΐν Αλαεΐ, εκφράζουν μεταρρυθμιστικές θέσεις. Ο Γκαλιμπάφ ηγείται μιας ομάδας πραγματιστών που κινούνται μεταξύ ριζοσπαστισμού και μετριοπάθειας. Και οι δύο πλευρές ενδέχεται να είναι ανοικτές σε διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ.
Ωστόσο, υπάρχουν και σκληροπυρηνικοί που απορρίπτουν κάθε συμβιβασμό. Επικεφαλής τους είναι ο Σαΐντ Τζαλιλί, πρώην μέλος των Φρουρών, ο οποίος συγκέντρωσε 13,5 εκατομμύρια ψήφους στις τελευταίες προεδρικές εκλογές. Παραμένει αβέβαιο αν όλες οι φατρίες θα υπάκουαν σε εντολή τερματισμού των εχθροπραξιών ή σε συμφωνία για παύση του πυρηνικού προγράμματος.
Αποκέντρωση και εσωτερικός έλεγχος
Παράλληλα, αμφισβητείται ο βαθμός ελέγχου του κεντρικού επιτελείου σε όλη τη χώρα. Η Μπασίτζ, η εσωτερική δύναμη ασφαλείας των Φρουρών της επανάστασης, έχει διασπαστεί σε δεκάδες χιλιάδες μικρές, κινητές ομάδες. Μετά τους ισραηλινούς βομβαρδισμούς, διασκορπίστηκαν σε τζαμιά, σχολεία και πρόχειρους καταυλισμούς.
Η εξέλιξη αυτή ανησυχεί τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, καθώς τέτοιες αυτόνομες ομάδες μπορούν να λειτουργήσουν ως αντάρτικος πυρήνας, ικανός να συνεχίσει τον πόλεμο και να κρατήσει κλειστά τα Στενά του Ορμούζ επ’ αόριστον.
Εσωτερικές αντιδράσεις και κοινωνικό κλίμα
Οι εξωτερικές απειλές προς τους Φρουρούς της Επανάστασης φαίνεται να έχουν μειωθεί τις τελευταίες εβδομάδες. Στην αρχή του πολέμου, κουρδικές ομάδες στο Ιράκ απείλησαν να εισβάλουν στο ιρανικό έδαφος, με στόχο να προκαλέσουν εξεγέρσεις σε περιοχές που βρίσκονται μειονότητες.
Παράλληλα, η προσδοκία για λαϊκή εξέγερση έχει εξασθενήσει. Αν και ορισμένοι Ιρανοί πανηγύρισαν τον θάνατο του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, οι συνεχιζόμενοι βομβαρδισμοί και οι απώλειες αμάχων μείωσαν τη διάθεση αντίστασης.
Από την πλευρά τους οι Φρουροί της Επανάστασης, χαρακτηρίζουν πλέον τους επικριτές του Ιράν «συνεργούς του εχθρού» και απειλεί με δήμευση περιουσιών.
«Κάποτε μιλούσαμε για το τέλος του καθεστώτος όταν θα τελείωνε ο πόλεμος», λέει ένας δάσκαλος στη Μασχάντ. «Τώρα φοβόμαστε τι θα κάνουμε με ένα καθεστώς πιο ισχυρό από ποτέ».
Πηγή: Economist
