Ανατρεπτική έρευνα: Τεχνοκράτες και όχι μεσσίες οι ηγέτες που ψάχνουμε – η «ψυχολογία του κύρους»

Οι άνθρωποι φαίνεται πως διαφέρουν ουσιαστικά από τα υπόλοιπα πρωτεύοντα όσον αφορά τη διαμόρφωση κοινωνικών ιεραρχιών. Νέα έρευνα που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Communications δείχνει ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες δεν καθοδηγούνται κυρίως από τον φόβο ή τη βία, αλλά από την τάση να αναγνωρίζουν και να ακολουθούν ικανούς και καταρτισμένους ηγέτες. Η μελέτη, υπό τον εξελικτικό ανθρωπολόγο Thomas J.H. Morgan του Πανεπιστημίου της Αριζόνα, συνδύασε υπολογιστικά μοντέλα, εργαστηριακά πειράματα και εξελικτικές προσομοιώσεις. Στόχος ήταν να διερευνηθεί πώς η λεγόμενη «ψυχολογία του κύρους» —η φυσική προδιάθεση των ανθρώπων να αποδίδουν κύρος και επιρροή σε άτομα που θεωρούν ικανά— επηρεάζει τη δομή των κοινωνιών.

Κύρος αντί Κυριαρχίας

Σύμφωνα με τους ερευνητές, ενώ ο άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιεί καταναγκασμό, δημιουργεί παράλληλα αυτό που ονομάζουν «ιεραρχίες κύρους». Πρόκειται για εθελοντικές σχέσεις όπου η εξουσία και η λήψη αποφάσεων βασίζονται στην εμπειρογνωμοσύνη και όχι στον εκφοβισμό.

Όπως σημειώνεται στη μελέτη, «σε αντίθεση με την κυριαρχία, που βασίζεται στη δύναμη ή στον φόβο, το κύρος προκύπτει από την αναγνώριση ικανοτήτων, γνώσεων ή κοινωνικά αξιόλογων ιδιοτήτων».

Σε προσομοιωμένα κοινωνικά περιβάλλοντα, τα εικονικά άτομα που μάθαιναν το ένα από το άλλο ανέπτυξαν σταδιακά ιεραρχίες. Όσο ισχυρότερη ήταν η προτίμηση προς άτομα με κύρος, τόσο πιο έντονες γίνονταν οι κοινωνικές διαβαθμίσεις. Κάτω από ένα συγκεκριμένο όριο, οι κοινωνίες παρέμεναν ισότιμες· πάνω από αυτό, επικρατούσε μια μικρή ομάδα ηγετών.

Οι ερευνητές προχώρησαν και σε εργαστηριακά πειράματα με ανθρώπους, σχηματίζοντας μικρές ομάδες που κλήθηκαν να λύσουν προβλήματα. Παρατηρώντας ποιον άκουγαν και ποιον ακολουθούσαν οι συμμετέχοντες, διαπίστωσαν ότι οι ιεραρχίες αναδύονταν φυσικά και μάλιστα πολύ πιο έντονα από το ελάχιστο όριο που απαιτείται για τη δημιουργία τους.

Εξελικτικές Ρίζες

Οι εξελικτικές προσομοιώσεις έδειξαν ότι, μέσα σε χιλιάδες γενιές, η φυσική επιλογή ενίσχυσε την ανθρώπινη ευαισθησία στο κύρος. Η τάση αυτή, σύμφωνα με τα αποτελέσματα, είναι σχεδόν ίδια με εκείνη που παρατηρείται στους σύγχρονους ανθρώπους και επαρκεί για τη δημιουργία έντονων ιεραρχιών.

Το εύρημα αμφισβητεί την παραδοσιακή άποψη ότι οι πρώιμες ανθρώπινες κοινωνίες ήταν πλήρως ισοτιμικές. Ακόμη και σε κοινότητες που θεωρούνται ισότιμες, όπως οι Ju/’hoansi, οι Hadza ή οι Tsimané, παρατηρούνται διαφοροποιήσεις σε επίπεδο κοινωνικής θέσης και επιρροής.

Η ομάδα του Morgan καταλήγει ότι η ανθρώπινη ψυχολογία του κύρους «προδιαθέτει προσαρμοστικά τις κοινωνίες σε αυταρχικές αλλά μη καταναγκαστικές ιεραρχίες».

Επιπτώσεις και Περιορισμοί

Τα αποτελέσματα της μελέτης εξηγούν γιατί παρόμοια μοτίβα εξουσίας παρατηρούνται ακόμη και σήμερα — στους χώρους εργασίας, στην πολιτική, στα σχολεία και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι ερευνητές επισημαίνουν ωστόσο ότι τα μοντέλα τους παρουσιάζουν μια πιο αισιόδοξη εκδοχή της κοινωνικής δυναμικής, καθώς δεν περιλαμβάνουν φαινόμενα εξαναγκασμού ή εκφοβισμού.

Όπως υπογραμμίζουν οι συγγραφείς, «οι ηγέτες πρέπει πάντα να λογοδοτούν για τις επιλογές τους και η εξελικτική βάση του κύρους δεν δικαιολογεί την καταπίεση των αδύναμων από τους ισχυρούς».