Χώροι καθαριότητας και υγιεινής, κοινωνικής συναναστροφής και τελετουργίας, αισθητικής εμπειρίας και πολιτισμικής διαπραγμάτευσης, ανέκαθεν γοήτευαν το βλέμμα της Δύσης, που έβλεπε ανάμεσα στον ατμό να αναδύονται προσδοκίες, να τίθενται όρια και να αποκαλύπτονται οι προκαταλήψεις της Ευρώπης απέναντι στον οθωμανικό κόσμο.
Ο λόγος για τα χαμάμ, όπως τα είδαν περισσότεροι από 100 ευρωπαίοι περιηγητές για τρεις αιώνες, από τον 16ο έως τον 19ο αι. Από τις πρώιμες, αποστασιοποιημένες καταγραφές έως τις πιο βιωματικές, σχεδόν λογοτεχνικές αφηγήσεις του 18ου και 19ου αιώνα· από τον θαυμασμό της αρχιτεκτονικής και της οργάνωσης, έως την εμμονή με το σώμα, το φύλο και την κοινωνική συνύπαρξη και με έμφαση στα γυναικεία χαμάμ, ενός χώρου κατεξοχήν απρόσιτου, που ωστόσο τροφοδότησε πλούσιες –και συχνά αντιφατικές– περιγραφές, οι ιδιαίτεροι αυτοί χώροι βρίσκονται στο επίκεντρο της έρευνας που πραγματοποιήσαν οι ιστορικοί Ιόλη Βιγγοπούλου και Αλίκη Ασβεστά. Και η οποία αποτελεί τον πυρήνα της έκδοσης «Με τους Ευρωπαίους περιηγητές στα χαμάμ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
«ΤΑ ΝΕΑ» συνομίλησαν με τις δύο συγγραφείς σχετικά με το πώς διαβάζουμε τις πηγές, πώς διασταυρώνουμε τη μαρτυρία με την εμπειρία και πώς, τελικά, τα χαμάμ αποκαλύπτονται όχι μόνο ως τόποι λουτρού, αλλά ως καθρέφτες πολιτισμών.
Λουόμενες, θεραπαινίδες και μικρό παιδί σε χαμάμ, πιθανότατα στην Κωνσταντινούπολη. (Λεπτομέρεια από χαρακτικό στο Guys 1783)
Ποιος είναι ο λόγος που το χαμάμ ασκεί τόσο μεγάλη γοητεία στους Ευρωπαίους περιηγητές;
Ι.Β. Όταν οι Ευρωπαίοι περιηγητές βρέθηκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία προσπαθούν να γνωρίσουν αυτόν τον αλλιώτικο για αυτούς κόσμο. Στις χώρες τους δεν είχαν καθόλου καλές σχέσεις με το νερό και τη λούση, παρά μόνο ίσως για θεραπευτικούς λόγους. Στην Ανατολή όμως, η ροή ύδατος προς καθαρισμό και εξαγνισμό -επιταγή από το Κοράνι για τους Μουσουλμάνους- αλλά και η συναναστροφή όλων των ατόμων, στα δημόσια λουτρά ή χαμάμ, χωρίς διαχωριστικά όρια, κοινωνικά ή θρησκευτικά, το τελετουργικό της διαδικασίας του λουτρού, η άψογη λειτουργία, οι απολαύσεις ανάπαυλας είναι εντελώς πρωτόγνωρα για αυτούς. Έτσι τα χαμάμ εντάσσονται στα αξιοπερίεργα, αξιομνημόνευτα και σίγουρα αξιοβίωτα.
Για τους περιηγητές το λουτρό υπήρξε «χώρος πρώτης επαφής» με τον οθωμανικό κόσμο, όπως επισημαίνετε. Πώς ερμηνεύετε το γεγονός ότι ορισμένοι επέλεγαν να περιγράψουν με λεπτομέρεια τα χαμάμ ενώ παρέλειπαν ουσιωδέστερες πλευρές της οθωμανικής κοινωνίας;
Α.Α Οι περιηγητές μελέτησαν και άλλες πλευρές, όπως τη διοικητική δομή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τις καθημερινές συνήθειες, τους δεσμούς θρησκευτικών και κοινωνικών ομάδων στους ιδιωτικούς και δημόσιους χώρους. Ωστόσο ο δημόσιος χώρος του λουτρού, όπου κυκλοφορούν, ημίγυμνοι άνδρες και γυμνές γυναίκες, που προσέρχονται διαφορετικές μέρες ή ώρες, αποτελεί ένα συναρπαστικό θέμα και οι περιηγητές ξετυλίγουν ένα πολύπτυχο υλικό. Εντυπωσιάζονται από την επιβλητική αρχιτεκτονική των χώρων και την άψογη οργάνωση της επιχείρησης, με υπαλλήλους έτοιμους, να αναλάβουν το τελετουργικό της καθαριότητας, ώστε να επέλθει η αναζωογόνηση των λουομένων και να αφεθούν όλοι και όλες, νωχελικά, στην κοινωνική συναναστροφή, συχνά, μέσα από ένα ξεχείλισμα συναισθημάτων.
Μια προσφιλής συνήθεια, γυναίκες σε δημόσιο λουτρό (Πίνακας του Lawrence Alma Tadema, 1909)
Οι περιηγητές χρησιμοποιούν τα χαμάμ ως «κλειδί» για να διεισδύσουν στην Ανατολή. Μήπως τελικά δεν «διεισδύουν», αλλά προβάλλουν πάνω στο χαμάμ τις δικές τους φαντασιώσεις για την εξωτική Ανατολή
Ι. Β. Ισχύουν και τα δύο! Δηλαδή, είναι από τις λίγες «πόρτες» απ’όπου μπορούν εύκολα και νόμιμα (χωρίς άδειες, μπαξίσια ή φόβο) να διεισδύσουν σε ένα κομμάτι του γοητευτικού για αυτούς οθωμανικού κόσμου. Διεισδύουν στα χαμάμ έκπληκτοι, βιώνουν την εμπειρία, εξάρουν τα θετικά και απολαυστικά και παραθέτουν ως τις αρχές του 18ου αιώνα όποιες πληροφορίες έχουν και για τα γυναικεία χαμάμ, πολλές φορές με κάποια δόση υπερβολής ή αποκύημα φαντασίωσης. Μετά ναι, υπερβάλλουν σε κάποιες περιγραφές, όχι ως προς το περιεχόμενο αλλά με τον γλαφυρό τους λόγο. Αλλά δεν προβάλουν στα χαμάμ την δική τους εξωτική Ανατολή. Τα χαμάμ ΕΙΝΑΙ η Ανατολή!
Στην Προύσα, τα νέα ιαματικά Λουτρά Γενί Καπλιτζά. (Σχέδιο στο Walker 1866)
Η έρευνα βασίζεται σε άνδρες περιηγητές που περιγράφουν γυναικεία λουτρά — πολλές φορές με λεπτομέρειες που δεν θα μπορούσαν ποτέ να επισκεφθούν. Πόσο αξιόπιστη θεωρείτε τη ματιά τους;
Ι. Β. Ναι, είναι αξιόπιστη και έγκυρη γιατί μέχρι τον 18ο αιώνα στα κείμενα τους παραθέτουν λεπτομέρειες για το τι διαδραματίζεται στο εσωτερικό των γυναικείων λουτρών καθόσον έχουμε αυτό το γοητευτικό κομμάτι που ενήλικοι Οθωμανοί υπήκοοι ανασύρουν μνήμες της παιδικής τους ηλικίας, τότε που είχαν βρεθεί σε γυναικεία λουτρά μαζί με τις μητέρες τους. Επίσης, και από όλες τη μη Μουσουλμάνες (Χριστιανές στην Ανατολή ή Ευρωπαίες) που επισκέφτηκαν τα χαμάμ πληροφορούνται στιγμιότυπα που διαδραματίζονταν στα ενδότερα. Από τον 18ο αιώνα και μετά έχουμε κείμενα, από γυναίκες περιηγήτριες που εισχώρησαν στα χαμάμ και τα οποία τροφοδότησαν και εμπλούτισαν «τη ματιά» των περιηγητών.
Με ποιο κριτήριο επιλέξατε τα 100 και πλέον έργα πάνω στα οποία βασίσατε την έρευνά σας; Ποια ήταν τα χαρακτηριστικά όσων απορρίψατε;
I.B. Δεν απορρίψαμε κανένα κείμενο από τον 16ο έως τα μέσα του 19ου αιώνα που να περιέχει έστω κάτι για τα χαμάμ. Με συνέπεια προς την έρευνα απλά μπορούμε να σας πούμε πως ίσως μας διαφεύγει κάποιο κείμενο που είναι σε κάποια γλώσσα όχι τόσο προσιτή σε μας ή φυσικά ότι ο περιηγητής ταξίδεψε σε περιοχές εκτός του ερευνητικού μας πεδίου (π.χ. βόρειες βαλκανικές χώρες ή πέραν της Μέσης Ανατολής). Οι περισσότερες περιηγητικές μαρτυρίες για τα λουτρά προέρχονται από το Πρόγραμμα Περιηγητών της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, που είχε ήδη πραγματοποιήσει η Αλίκη Ασβεστά.
Τελάκηδες, υπάλληλοι του χαμάμ. (Οθωμανική μικρογραφία, περ. 1610
Από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα αλλάζει ριζικά η δυτική ματιά στην Ανατολή. Αποτυπώνεται και στον τρόπο που βλέπει το χαμάμ και πως;
Α.Α Πράγματι, για τους πρώτους αιώνες των ταξιδιών έχουμε περιηγητικές μαρτυρίες που αφορούν περισσότερο απρόσωπες παρατηρήσεις , χωρίς τη συμμετοχή των περιηγητών στα δρώμενα. Σταδιακά, όμως οι περιηγητές τολμούν να γράψουν, με τρόπο που κρατά παρατεταμένο το ενδιαφέρον του αναγνώστη, αν και πως οι ίδιοι απολαμβάνουν το τελετουργικό της καθαριότητας, εκφράζοντας και τα συναισθήματα ευφορίας που τους κατακλύζουν, στο τέλος. Όταν η Ανατολή γίνεται εξωτικός προορισμός και υπάρχει μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων, με ασφαλέστερες μετακινήσεις, τότε προσελκύονται εκεί ζωγράφοι και λογοτέχνες , για τους οποίους το χαμάμ, που επισκέπτονται, αποτελεί πηγή αστείρευτης έμπνευσης και αυτό αποτυπώνεται στα έργα τους.
Σκηνή στον θερμό χώρο ανδρικού χαμάμ. (Χαρακτικό στο Jouannin 1840· 93 παραλλαγή του πίνακα από Raczyński 1825)
Ποια ήταν η μεγαλύτερη έκπληξη που προέκυψε κατά την έρευνά σας
Α.Α Τα οθωμανικά λουτρά έχουν αποτελέσει αντικείμενο, κυρίως, της σύγχρονης αρχιτεκτονικής έρευνας και στα έργα που εκδίδονται, αναφέρονται συνοπτικά στις πρακτικές της καθαριότητας και τις συλλογικές συνήθειες που ακολουθούνται εκεί, θέματα που συναντάμε στους περιηγητές. Εμπλουτίζουμε με νέα κείμενα καθώς και με άγνωστες εικόνες που εντόπισε η Ι.Β. Θέματα παραγνωρισμένα, αφορούν τα ιδιωτικά λουτρά, την αισθητική και τον αισθησιασμό που κυριαρχούν στον χώρο, όπως μας μεταφέρονται μέσα από την έμπνευση και τους συνειρμούς των περιηγητών. Η έξοδος των γυναικών, με καλυμμένο πρόσωπο, για τα χαμάμ, η είσοδος και παραμονή τους σε αυτά, τροφοδότησαν την περιηγητική φαντασία με μοναδικές, εκπληκτικές ιστορίες.
Στο λουτρό. (Πίνακας του Jea-Léon Gérôme, 1880-1885). Παρά τις όποιες ανακρίβειες στη δομή και τη λειτουργία του χώρου, ο καλλιτέχνης παρουσιάζει και κάποια απαραίτητα σύνεργα για το λουτρό στο χαμάμ (ξύλινα τσόκαρα, πεστεμάλια, τρίχινο γάντι κ.ά.)
Και ποια η μεγαλύτερη δυσκολία;
Ι.Β. Κατ’αρχάς είχαμε να αντιμετωπίσουμε τη μετάφραση των αποσπασμάτων που αφορούσαν τα χαμάμ από πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. Διότι πχ. από την ξερή γαλλική γλώσσα του 16ου αιώνα ως τον λογοχείμαρρο των ρομαντικών του 19ου αιώνα έπρεπε όλα να τα αποδώσουμε σε μια εύρυθμη, ευχάριστη σύγχρονη ελληνική γλώσσα. Έπειτα, έπρεπε να συνθέσουμε, όχι χρονολογικά αλλά να κορφολογήσουμε, να σκορπίσουμε και να συνδέσουμε τις μαρτυρίες στα θεματικά κεφάλαια έτσι όπως εμείς τα ορίσαμε. Η διασταύρωση και η εγκυρότητα των πληροφοριών είναι πάντα ο μεγάλος σκόπελος στην έρευνα των περιηγητικών έργων. Τέλος, η συγκρότηση του σπάνιου εικονογραφικού υλικού ήταν άλλος ένας ύφαλος στην γοητευτική θάλασσα των ταξιδιών.
ΙΝFO
Ιόλη Βιγγοπούλου – Αλίκη Ασβεστά, Με τους Ευρωπαίους περιηγητές στα χαμάμ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σελ.368, τιμή 30 ευρώ.
