«Δεν έχουν εξαφανιστεί· κάθε άλλο»

Το περασμένο φθινόπωρο, με τη νίκη του Brexit στο βρετανικό δημοψήφισμα και την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των ΗΠΑ ακόμα νωπές, το φάσμα των λαϊκισμών έριχνε βαριά τη σκιά του πάνω από την Ευρώπη. Εκτοτε, όμως, τα λαϊκιστικά κινήματα κατέγραψαν αρκετές ήττες – στην Αυστρία, την Ολλανδία, τη Γαλλία. Πιο πρόσφατο παράδειγμα, αυτό της Ιταλίας όπου το Κίνημα Πέντε Αστέρων (M5S) υπέστη πρόσφατα βαρύ πλήγμα στις δημοτικές εκλογές που πραγματοποιήθηκαν, βγαίνοντας εκτός παιχνιδιού από τον πρώτο κιόλας γύρο σχεδόν παντού και κατακτώντας τελικά μόνο την πόλη Καράρε της Τοσκάνης. Αλλαξε λοιπόν οριστικά κατεύθυνση ο άνεμος; «Ας είμαστε επιφυλακτικοί» λέει στη «Monde» ο γάλλος ιστορικός Μαρκ Λαζάρ.

Ο Λαζάρ μας καλεί να σταθούμε λίγο στο ιταλικό παράδειγμα. Κατ’ αρχάς, επισημαίνει, αυτές οι εκλογές αφορούσαν ένα περιορισμένο αριθμό δήμων, άρα και ψηφοφόρων, και σημαδεύτηκαν από ένα εξαιρετικά υψηλό ποσοστό αποχής. Επειτα, διεξήχθησαν βάσει ενός αμιγώς πλειοψηφικού συστήματος με δύο γύρους, ενώ οι κοινοβουλευτικές εκλογές θα διεξαχθούν (λογικά) στις αρχές της επόμενης χρονιάς με βάση ένα σχεδόν απόλυτα αναλογικό σύστημα. Και όλες οι δημοσκοπήσεις δείχνουν πως σε εθνικό επίπεδο το M5S συνεχίζει να συγκεντρώνει μεγάλα ποσοστά στην πρόθεση ψήφου. Πώς εξηγείται αυτό το παράδοξο;

Για να απαντηθεί το ερώτημα, πρέπει να κατανοήσει κανείς την πρωτοτυπία αυτού του Κινήματος που γεννήθηκε το 2009, με πρωτοβουλία του κωμικού Μπέπε Γκρίλο καθώς και του Τζανρομπέρτο Καζαλέτζιο, ιδεολόγου και ειδικού του παγκόσμιου ιστού ταυτόχρονα, που χάθηκε το 2016.

Το Κίνημά τους, που γνώρισε μεγάλη επιτυχία στις εκλογές του 2013, είναι πρωτότυπο. Παρουσιάζεται ως ένα μη κόμμα που απορρίπτει κάθε παραδοσιακή μορφή οργάνωσης και διεκδικεί μια άμεση δημοκρατία μέσω του Ιντερνετ, την οποία διαψεύδει βέβαια η αυταρχική εξουσία του Μπέπε Γκρίλο, που καταγγέλλει και αποπέμπει τον παραμικρό εσωτερικό διαφωνούντα.

Το Κίνημα συνενώνει διάφορες θεματικές: καταγγελία των άλλων κομμάτων, απόρριψη των ελίτ, απαίτηση για διαφάνεια, κριτική της Ευρώπης και του ευρώ, οικολογία, υπεράσπιση των δημόσιων υπηρεσιών – της υδροδότησης, για παράδειγμα -, υιοθέτηση ενός κατώτατου εισοδήματος 780 ευρώ για τους φτωχότερους, εχθρότητα προς τους μετανάστες, καταδίκη της μεταρρύθμισης του δίκαιου του εδάφους, αποδοχή της νόμιμης άμυνας.  Είναι λοιπόν ένα Κίνημα «λίγο απ’ όλα». Οπως έδειξε πρόσφατη έρευνα του ιταλού κοινωνιολόγου Ιλβο Ντιαμάντι, οι ψηφοφόροι του είναι εργάτες, υπάλληλοι, διευθυντές επιχειρήσεων, φοιτητές, άνεργοι και κυρίως νέοι με υψηλό μορφωτικό επίπεδο και ισχυρή επιθυμία για πολιτική συμμετοχή. Κυρίως μέσω του Ιντερνετ.

Το Κίνημα είναι ενεργό όμως και στον πραγματικό κόσμο, με την οργάνωση συγκεντρώσεων που παίρνουν τη μορφή happening. Αλλά σε εθνικό επίπεδο. Και πολύ λιγότερο σε τοπικό επίπεδο. Γιατί δεν διαθέτει τοπικές δομές, έχει λιγοστό ικανό προσωπικό και δυσκολεύεται πολύ να ξεπεράσει τη στάση της διαμαρτυρίας ώστε να γίνει δύναμη προτάσεων.

Αυτός είναι και ο λόγος των κακών του επιδόσεων στις δημοτικές εκλογές τα τελευταία τέσσερα χρόνια. Με εξαίρεση τις θεαματικές επιτυχίες της περασμένης χρονιάς, όταν κατέκτησε το Τορίνο και τη Ρώμη. Στο Τορίνο, η Κιάρα Απεντίνο δεν επέδειξε κάποια σημαντική ικανότητα καινοτομίας. Στη δε Ρώμη, η Βιρτζίνια Ράτζι έχει, προς το παρόν τουλάχιστον, αποτύχει. Και εντούτοις, αυτό δεν είχε συνέπειες στη στήριξη που εξακολουθεί να της παρέχει ένα 30% των Ιταλών, το οποίο δηλώνει αποφασισμένο να ψηφίσει υποψηφίους του M5S στις επόμενες εκλογές.