Δελτίο ακραίων κλιματικών φαινομένων για τον πλανήτη

«Κλιματική αλλαγή» αποκαλείται κάθε μεταβολή του παγκόσμιου κλίματος που εκτείνεται σε μεγάλες χρονικές περιόδους (30 έτη και άνω). Ως όρος μπορεί να μοιάζει οξύμωρος: το κλίμα του πλανήτη εξ ορισμού δεν μένει σταθερό και το παγκόσμιο κλίμα έχει αλλάξει δραστικά πολλές φορές στη μακρόχρονη ιστορία του πλανήτη. Σήμερα, όμως, ως «κλιματική αλλαγή» περιγράφουμε τη σταδιακή θέρμανση της ατμόσφαιρας του πλανήτη που καταγράφεται τα τελευταία 150 χρόνια και που τις τελευταίες δεκαετίες μοιάζει να επιταχύνεται σταδιακά.

Το φαινόμενο της υπερθέρμανσης του πλανήτη παραμένει στην κορυφή της περιβαλλοντικής ατζέντας λίγο – πολύ όλων των κρατών του κόσμου. Για την παρακολούθησή του έχει συσταθεί η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC), μια διεθνής επιστημονική επιτροπή υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών, που συντονίζει τη δράση επιστημόνων από όλο τον κόσμο και συντάσσει εκθέσεις με τα πιο έγκυρα και τεκμηριωμένα στοιχεία για το φαινόμενο και τις επιπτώσεις του. Η IPCC έχει εκδώσει πέντε μεγάλες, κομβικές εκθέσεις (1990, 1995, 2001, 2007, 2014), τις επονομαζόμενες «Assesment Reports», και μια πληθώρα από ειδικές εκθέσεις. Μία από τις ειδικές εκθέσεις (Special Report on Emmission Scenarios – SRES) που εκδόθηκε το 2000 και επικαιροποιήθηκε το 2014 (Representative Concentration Pathways – RCP) αναπτύσσει σενάρια για την προσομοίωση της κλιματικής αλλαγής σε συνάρτηση με το δημογραφικό, την οικονομική ανάπτυξη και τις τεχνολογικές εξελίξεις. Ενα από αυτά τα σενάρια (μετριοπαθές μάλιστα) επελέγη για τις ανάγκες αυτής της έρευνας.

Καθώς υπάρχει αρκετή καχυποψία για τις εκτιμήσεις των κλιματικών συνθηκών είναι σημαντικό να τονιστεί πως τα μοντέλα που έχουν δημιουργήσει οι επιστήμονες τις τελευταίες δεκαετίες δεν είναι μετεωρολογικά μοντέλα, ούτε έχουν ως σκοπό τις μετεωρολογικές προβλέψεις. Αντίθετα, εκτιμούν σε βάθος χρόνου τις κλιματικές παραμέτρους (θερμοκρασία, βροχόπτωση, στάθμη θάλασσας κ.ά.) ανάλογα με τις συνθήκες που θα επικρατούν στην ατμόσφαιρα, και ειδικότερα σε σχέση με τις συγκεντρώσεις των αερίων θερμοκηπίου (κυρίως του διοξειδίου του άνθρακα) στην ατμόσφαιρα. Γνωρίζουμε ότι τα μοντέλα αυτά είναι αξιόπιστα επειδή έχουν ήδη αποδείξει ότι λειτουργούν: αν εφαρμοστούν στις συνθήκες που ίσχυαν στον πλανήτη τη δεκαετία του 1950, για παράδειγμα, προβλέπουν με αρκετή ακρίβεια το κλίμα που έχει ο πλανήτης σήμερα.

Ρεκόρ του διοξειδίου στην ατµόσφαιρα

Ποιό είναι όμως το διακύβευμα της κλιματικής αλλαγής για τον πλανήτη; Το 1958 το διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα έφτανε τα 280 ppm (μέρη ανά εκατομμύριο). Φέτος για πρώτη φορά ξεπέρασε τα 410 ppm. Κι όταν λέμε «για πρώτη φορά» δεν εννοούμε «για πρώτη φορά από το 1958». Οπως δείχνουν τα γεωλογικά δεδομένα που υπάρxουν διαθέσιμα, η ατμόσφαιρα της Γης δεν έχει ξαναδεί τέτοια συγκέντρωση διοξειδίου του άνθρακα εδώ και εκατομμύρια χρόνια.

Τι σημαίνει αυτό; Οσο περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα υπάρχει στην ατμόσφαιρα, τόσο εντονότερο είναι το φαινόμενο του θερμοκηπίου, δηλαδή τόσο περισσότερη ακτινοβολία που εκπέμπεται από τη Γη εγκλωβίζεται στην κατώτερη ατμόσφαιρα, με αποτέλεσμα την αύξηση της θερμοκρασίας. Τις συνέπειες τις βλέπουμε ήδη: η θερμοκρασία του πλανήτη αυξάνεται, οι ημέρες καύσωνα αυξάνονται, τα ακραία καιρικά φαινόμενα γίνονται πιο συχνά, οι βροχοπτώσεις σε κάποιες περιοχές μειώνονται, το νερό στους ωκεανούς διαστέλλεται και οι πάγοι στους πόλους λειώνουν ταχύτερα, πράγμα που προκαλεί την άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Αυτή, βέβαια, είναι μια απλοϊκή και σχηματική αποτύπωση της κατάστασης, καθώς το φαινόμενο είναι εξαιρετικά περίπλοκο και οι εκφάνσεις του πολλαπλές και αλληλοεξαρτώμενες.

Μετά τη Συνθήκη του Παρισιού

Η διεθνής κοινότητα έχει κινητοποιηθεί για την αντιμετώπιση του προβλήματος, και με τη δημιουργία της επιτροπής IPCC, αλλά και με την υπογραφή της ιστορικής Συνθήκης του Κιότο (που σύντομα αποδείχθηκε ανεπαρκής) και, πιο πρόσφατα, της Συνθήκης του Παρισιού.

Παρ’ όλη την δυσάρεστη εξέλιξη της απόφασης του αμερικανού προέδρου να προχωρήσει στην απόσυρση των ΗΠΑ από τη πρόσφατη συμφωνία για το κλίμα, στο Παρίσι τέθηκε ένας σημαντικός στόχος: μέχρι το 2100 η αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη να μην ξεπεράσει τους 2 βαθμούς Κελσίου πάνω από τον μέσο όρο της θερμοκρασίας που είχε ο πλανήτης κατά την έναρξη της βιομηχανικής επανάστασης. Για να γίνει αυτό πρέπει να μειωθεί η ραγδαία συσσώρευση αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα – συγκεκριμένα, το διοξείδιο του άνθρακα δεν πρέπει να ξεπεράσει τα 600 ppm μέχρι το 2100. Σχεδόν όλες οι χώρες του κόσμου έχουν υπογράψει τη Συνθήκη και πολλές έχουν λάβει θαρραλέα μέτρα για την επίτευξη αυτού του στόχου. Η Ευρωπαϊκή Ενωση (συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας) είναι πρωτοπόρος σ’ αυτή την προσπάθεια, αλλά και άλλες μεγάλες χώρες, όπως η Κίνα, έχουν δεσμευτεί να δουλέψουν προς αυτή την κατεύθυνση. Αυτό είναι πολύ σημαντικό, καθώς οι συνέπειες του φαινομένου απλώνονται σε ολόκληρο τον πλανήτη περίπου στον ίδιο βαθμό. Οι ΗΠΑ μπορεί να εκλύουν περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα από όλους, αλλά η συγκέντρωσή του στην ατμόσφαιρα πάνω από τις ΗΠΑ είναι περίπου η ίδια όσο και στις υπόλοιπες χώρες του κόσμου.

Μια προσοµείωση του µέλλοντος

Το σενάριο του IPCC που επιλέξαμε να χρησιμοποιήσουμε για τις προβλέψεις αυτής της μελέτης είναι ένα από τα πιο «ρεαλιστικά». Προβλέπει ότι θα υπάρξουν ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις στο μέλλον που θα περιορίσουν την αλματώδη αύξηση της συγκέντρωσης των αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα. Σύμφωνα με αυτό, η ανθρωπότητα θα αποτύχει να εκπληρώσει τον στόχο του Παρισιού, αλλά όχι για πολύ. Η έρευνα επέλεξε να μελετήσει τις συνέπειες του φαινομένου στη 20ετία 2046-2065, καθώς βρίσκεται αρκετά κοντά χρονικά, οπότε επιτρέπει μεγαλύτερη ακρίβεια στις εκτιμήσεις. Επιπλέον, είναι αρκετά κοντά για να φανταστούμε τις συνέπειες του φαινομένου στη δική μας ζωή – ένα παιδί που είναι 12 χρονών σήμερα, το 2046 θα είναι 41.

Είναι σημαντικό να σημειώσουμε δε, ότι οι εκτιμήσεις αυτές είναι ακριβώς αυτό: εκτιμήσεις. Τόσο οι ίδιες, όσο και οι συνέπειές τους που περιγράφονται παρακάτω, είναι πιθανές εκβάσεις της κλιματικής αλλαγής τις επόμενες δεκαετίες. Δεν είναι οι μόνες. Υπάρχουν υπεραισιόδοξα σενάρια που προβλέπουν ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις που θα μπορούσαν να μειώσουν τη συγκέντρωση του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Υπάρχουν και απαισιόδοξα σενάρια που μιλούν για εκτόξευση του διοξειδίου του άνθρακα στα 1.000 ppm, πράγμα που θα σημάνει μια αύξηση της θερμοκρασίας κατά 4 ή και 5 βαθμούς Κελσίου, με καταστροφικές συνέπειες για τη φύση και τον ανθρώπινο πολιτισμό.

Μερικά πράγματα, όμως, είναι δεδομένα. Ολα τα σενάρια που υπάρχουν συμφωνούν πως ανεξαρτήτως του τι θα συμβεί τις αμέσως επόμενες δεκαετίες, η αύξηση της θερμοκρασίας δεν μπορεί να αποφευχθεί. Μπορεί να είναι μικρότερη ή μεγαλύτερη, αλλά είναι απολύτως βέβαιο ότι θα υπάρξει.