Η αφύπνιση θα είναι μακρά, ας ξεκινήσουμε όμως αποφεύγοντας τα χειρότερα

^«Αυτή η ιστορική περίοδος όπου οι οικουμενικές αξίες και ο ουμανισμός ακυρώνονται από τη “μετα-αλήθεια”, τα fake news και τη συνωμοσιολογία, όπου το μίσος αρχίζει να απελευθερώνεται, θα μπορούσε στην πραγματικότητα να καταλήξει πολύ άσχημα: ο πολιτισμός, η κληρονομιά της Αναγέννησης, σήμαινε τον έλεγχο των παρορμήσεων και της επιθετικότητας, νόμισε ότι μπορούσε να εξηγήσει ο γερμανοεβραίος κοινωνιολόγος Νόρμπερτ Ελίας σε ένα κεφαλαιώδες βιβλίο γραμμένο στον Μεσοπόλεμο – προτού αναγκαστεί να διαπιστώσει πως η χώρα του, η Γερμανία, μέχρι τότε στην κορυφαία ομάδα των πολιτισμένων εθνών, βυθιζόταν στη χειρότερη των βαρβαροτήτων. Δεν είμαστε εκεί, φυσικά. Αλλά πώς να μην ανησυχούμε;».

Αυτά και άλλα πολλά έγραφε ο Μισέλ Βεβιορκά την Πρωτομαγιά στην εφημερίδα «Journal du Dimanche», καλώντας τους Γάλλους να ψηφίσουν στον δεύτερο προεδρικό γύρο τον Εμανουέλ Μακρόν, «όποιες κριτικές κι αν του πρέπουν». Δεκατέσσερις μήνες νωρίτερα, ο γνωστός γάλλος κοινωνιολόγος, πάλαι ποτέ μαθητής του Αλέν Τουρέν, νυν πρόεδρος του Ιδρύματος Κοινωνικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών (Fondation Maison des Sciences de l’ Homme) του Παρισιού, διευθυντής Ερευνών στην Ανώτατη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών (EHESS), θεωρούμενος ως ειδικός στα κοινωνικά χάσματα, στη βία και στον ρατσισμό, είχε παρεκκλίνει ελαφρώς από τον επιστημονικό του δρόμο κυκλοφορώντας ένα πολιτικό (ημι)μυθιστόρημα (ντοκι-μυθιστόρημα το χαρακτήρισαν ορισμένοι) με τίτλο «Σεισμός! Η Μαρίν Λεπέν πρόεδρος».

Στο εξώφυλλο, το διπλωμένο φύλλο μιας φανταστικής αμερικανικής εφημερίδας, της «New Morning», με ημερομηνία 8 Μαΐου 2017. Χρησιμοποιώντας ως alter ego τον Μάικλ Σκουίρελ (άλλωστε και το Βεβιορκά «σκίουρος» σημαίνει στα πολωνικά, τη γλώσσα των εβραίων παππούδων του, που χάθηκαν στο Αουσβιτς), έναν αμερικανό δημοσιογράφο, ανταποκριτή στο Παρίσι, ο γάλλος κοινωνιολόγος περιγράφει ως αποστασιοποιημένος παρατηρητής τους πρώτους μήνες μιας Γαλλίας υπό τη διακυβέρνηση της Μαρίν Λεπέν. Πηγή του είναι η πραγματικότητα, το πρόγραμμα του Εθνικού Μετώπου, οι κατά καιρούς διακηρύξεις των ιθυνόντων του – και μαζί, μια βαθιά γνώση της γαλλικής κοινωνίας. Οποιος παρακολούθησε το πρωτοφανές ντιμπέιτ της Τετάρτης ανάμεσα στη Λεπέν και τον Μακρόν, σίγουρα δεν θα δυσκολευτεί να φανταστεί το χάος, τη βία, την οικονομική, κοινωνική και πολιτική καταστροφή που ξεπηδούν από τις 234 σελίδες του. Κάποια περιστατικά που περιγράφονται είναι κωμικοτραγικά – η Μαριόν Μαρεσάλ Λεπέν πέφτει με μια μπουλντόζα πάνω σε ένα τζαμί, ο Αλέν Φινκελκρότ, τον οποίο η πρόεδρος Λεπέν προορίζει για πρεσβευτή στο Ισραήλ, παθαίνει νευρικό κλονισμό στην τηλεόραση κ.ο.κ. Το σύνολο είναι απλά τραγικό.  

Βέρος αριστερός, φίλος της Μαρτίν Ομπρί εδώ και μια εικοσαετία, ο Μισέλ Βεβιορκά είχε πρωτοστατήσει, τον Ιανουάριο του 2016, μαζί με τον (επίσης φίλο του) Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ, στο (μάταιο) κάλεσμα που είχε απευθύνει τότε η «Libération» για τη διοργάνωση μιας ενιαίας primaire, με τη συμμετοχή όλων των γαλλικών Αριστερών, από το Κομμουνιστικό Κόμμα και τον Ζαν-Λικ Μελανσόν μέχρι το Σοσιαλιστικό Κόμμα, τους Οικολόγους και τον Εμανουέλ Μακρόν, για την ανάδειξη ενός και μοναδικού προεδρικού υποψηφίου, που θα είχε ελπίδες να περάσει στον δεύτερο γύρο. Στο βιβλίο του φανταζόταν τη Μαρίν Λεπέν να κερδίζει την Κυριακή τον Φρανσουά Ολάντ… Ακόμα και η πλέον αχαλίνωτη φαντασία ενός κοινωνιολόγου δεν θα μπορούσε να είχε προβλέψει εκ των προτέρων όλες τις εκπλήξεις, τις ανατροπές και τους αιφνιδιασμούς τους οποίους επιφύλαξε η προεκλογική εκστρατεία που έκλεισε χθες. Τον εντοπίσαμε στο Περού, να παρακολουθεί τα τεκταινόμενα από απόσταση – πριν επιστρέψει για να ψηφίσει, την Κυριακή, τη μοναδική επιλογή που έχουν αυτήν τη στιγμή οι Γάλλοι αν θέλουν να διατηρήσουν ζωντανή την ελπίδα να αλλάξουν κάποια στιγμή προς το καλύτερο τα πράγματα, να διορθωθούν τα κακώς κείμενα που φτάνουν τη Λεπέν στο 40%, όχι μόνο στη χώρα τους αλλά και σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Κύριε Βεβιορκά, πώς βιώσατε τα αποτελέσματα του πρώτου προεδρικού γύρου; Και τι περιμένετε για τον δεύτερο; Φοβάστε μήπως δείτε την Κυριακή το βιβλίο σας να μετασχηματίζεται από πολιτικό μυθιστόρημα σε πραγματικότητα;

Τα αποτελέσματα του πρώτου γύρου είχαν προαναγγελθεί από τις δημοσκοπήσεις και ανταποκρίνονταν στην εικόνα που ήδη είχα για τη Γαλλία, μια χώρα κατακερματισμένη, με ένα πολιτικό σύστημα που έχει καταρρεύσει, αφού τα δύο κλασικά πολιτικά κόμματα, η Αριστερά και η Δεξιά, δεν έχουν υποψήφιο στον δεύτερο γύρο και στην κούρσα παραμένουν ένας υποψήφιος ο οποίος διατρανώνει πως η Αριστερά και η Δεξιά συγκροτούν ένα παρωχημένο ζευγάρι και μια υποψήφια της λαϊκιστικής Ακροδεξιάς.

Οσο για τον δεύτερο γύρο… αν μιλάμε για τον επόμενο πρόεδρο της χώρας, το μυθιστόρημά μου δεν πρόκειται να γίνει πραγματικότητα. Παραμένει εντούτοις αληθινό! Οι αναλύσεις πάνω στις οποίες βασίζεται επιβεβαιώνονται από πολλές απόψεις. Ανακοινώνω, για παράδειγμα, τη συμμαχία της Μαρίν Λεπέν με τον Νικολά Ντιπόν-Ενιάν. Ανεβάζω στη σκηνή διανοουμένους όπως ο Ρενό Καμί [γάλλος συγγραφέας και δοκιμιογράφος, φίλα προσκείμενος στη Μαρίν Λεπέν, υπέρμαχος της θεωρίας πως ο ευρωπαϊκός πολιτισμός δέχεται «εισβολή» και κινδυνεύει να «αντικατασταθεί» από «εξωευρωπαϊκούς» και δη αφρικανικούς πολιτισμούς], οι οποίοι συμπεριφέρονται ακριβώς όπως είχα προβλέψει. Περιγράφω ισχυρές κοινωνικές πιέσεις, και αυτές ακριβώς παρατηρούμε. Το νεότερο στοιχείο, τέλος, στον πρώτο γύρο ήταν το υψηλό ποσοστό του Ζαν-Λικ Μελανσόν, που κατάφερε να κατακτήσει ένα σημαντικό κομμάτι των νέων, βασισμένος σε μια ρητορική πολύ αριστερή και χρησιμοποιώντας με πολύ μοντέρνο τρόπο τις νέες τεχνολογίες της επικοινωνίας.

Την επομένη της 23ης Απριλίου, όλοι οι εκλογικοί χάρτες έδειξαν πράγματι τη συγκατοίκηση ανάμεσα σε δύο Γαλλίες με ένα βαθύ ρήγμα ανάμεσά τους. Κι έπειτα, είδαμε πως το ρεπουμπλικανικό μέτωπο, που είχε αναδυθεί ως η προφανής απάντηση στο σοκ της 21ης Απριλίου του 2002, έχει χάσει την πυκνότητά του. Πιστεύετε πως υπάρχει σχέση ανάμεσα σε αυτά τα δύο;

Αν το ρεπουμπλικανικό μέτωπο δεν αντέχει, αυτό οφείλεται ασφαλώς στον διχασμό, τον κατακερματισμό της Γαλλίας. Η εικόνα των δύο Γαλλιών, όμως, παρότι χρήσιμη, είναι επιφανειακή. Είναι χρήσιμη διότι περιγράφει καλά μια αντίθεση ανάμεσα σε δύο διαφορετικές θεωρήσεις του κόσμου, λίγο όπως στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν συγκρούονταν οι Ρεπουμπλικανοί υποστηρικτές του Ντρέιφους και οι αντισημίτες, εθνικιστές και καθολικοί εχθροί του Ντρέιφους – την εποχή εκείνη όμως αντετίθεντο επίσης το αναδυόμενο εργατικό κίνημα και τα αφεντικά της εργασίας. Η εικόνα είναι επιφανειακή διότι τα ρήγματα είναι πολλαπλά και δεν περιορίζονται όλα σε αυτές τις δύο Γαλλίες. Το κοινωνικό ρήγμα δεν είναι απαραίτητα το ίδιο με εκείνο των δύο Γαλλιών, η Αριστερά και η Δεξιά, για παράδειγμα, δεν έχουν εξαφανιστεί από την καρδιά των Γάλλων.

«Οταν κάποιος αρνείται να πάρει θέση, σημαίνει πως έχει αποφασίσει να βοηθήσει την κ. Λεπέν» δήλωσε κάποια στιγμή ο Εμανουέλ Μακρόν. «Μια ψήφος εναντίον της Λεπέν σήμερα, είναι η ψήφος που θα φέρει τη νίκη του Εθνικού Μετώπου σε πέντε χρόνια» διαβεβαίωνε από την πλευρά του ένας ψηφοφόρος του Ζαν-Λικ Μελανσόν, από τους πολλούς που μίλησαν σε ρεπορτάζ της «Monde». Πώς συμφιλιώνονται αυτοί οι δύο κόσμοι; Και ποια η άποψή σας για τη μετεκλογική συμπεριφορά του Μελανσόν;

Το πρόβλημα είναι ότι διακρίνονται αντιθέσεις όχι απλά ανυπέρβλητες, αλλά που δεν επιτρέπουν τη συζήτηση, τη διαπραγμάτευση, τη θεσμοποίηση της σύγκρουσης. Πιστεύω πως επιλέγοντας την αποχή ή το λευκό ή το άκυρο βάζουμε στο ίδιο σακί τους δύο υποψηφίους, κάτι που αποτελεί ήδη έναν θρίαμβο για τη Μαρίν Λεπέν: κατάφερε με την τακτική της αποδαιμονοποίησης να μη θεωρείται αυτομάτως ο αντίπαλός της καλύτερος από εκείνη. Ψηφίζοντας εναντίον της Λεπέν σήμερα, της δίνεις τη νίκη σε πέντε χρόνια, λέει ο Μελανσόν: προσωπικά πιστεύω πως αυτό είναι μια ανοησία, πως είναι καλύτερα να αντισταθούμε σήμερα! Προφανώς, επιχειρεί να αποδυναμώσει όσο το δυνατόν περισσότερο τον Εμανουέλ Μακρόν ώστε να παρουσιαστεί ο ίδιος σε θέση ισχύος στις κοινοβουλευτικές εκλογές του Ιουνίου.

Σε μια συνέντευξη που παραχώρησε παραμονές του πρώτου προεδρικού γύρου στην εφημερίδα μας, ο Αλέν Τουρέν χαρακτήριζε τον επόμενο πρόεδρο (όπως όλα δείχνουν, τον Εμανουέλ Μακρόν) ως έναν «μεταβατικό πρόεδρο», έναν πρόεδρο αδύναμο, χωρίς κοινοβουλευτική πλειοψηφία, που δεν μπορεί να έχει παρά μόνο μία χρησιμότητα, να δημιουργήσει τις συνθήκες που θα ευνοήσουν την ανάδυση νέων ιδεών στην Αριστερά και τη Δεξιά. Συμφωνείτε μαζί του;

Ποιος μπορεί να πει σοβαρά σήμερα τι θα δώσουν οι κοινοβουλευτικές εκλογές; Ενα πράγμα είναι ξεκάθαρο: η Γαλλία βρίσκεται σε μια περίοδο μεγάλων εκκαθαρίσεων, ξεκάνει όπως μπορεί το πολιτικό της σύστημα, αλλά δεν το κάνει παρά μόνο μερικώς, από πολλές απόψεις τα ίδια πρόσωπα θα δούμε, και η επιτυχία του Εμανουέλ Μακρόν μοιάζει να προαναγγέλλει περισσότερο μια διαδικασία ανακύκλωσης των γνωστών πρωταγωνιστών, παρά μια πραγματική ανανέωση. Μια σε βάθος ανασυγκρότηση θα πάρει καιρό, και αν πραγματοποιηθεί μέσα σε πέντε χρόνια, τότε το λεξιλόγιο και η ανάλυση του Αλέν Τουρέν θα επιβεβαιωθούν. Το πιθανότερο είναι να έχουμε πράγματι έναν αδύναμο πρόεδρο, ίσως μάλιστα αναγκασμένο να συγκατοικήσει με μια Δεξιά που θα έχει ανακτήσει μια κάποια ζωτικότητα – αλλά αυτό είναι μια υπόθεση, όχι βεβαιότητα! Αν ο Μακρόν καταφέρει να εξοπλιστεί με μια κοινοβουλευτική πλειοψηφία ή να ελέγξει το Κοινοβούλιο, τότε θα έχει μεγαλύτερη δύναμη. Ειδάλλως, θα δούμε τρεις λογικές να συγκρούονται, ενός ασταθούς Κοινοβουλίου, μιας δημόσιας διοίκησης που διασφαλίζει τη συνέχεια αλλά χωρίς αποφασιστικούς δεσμούς με την κυβέρνηση και τους πολιτικούς προσανατολισμούς της και ενός Ελιζέ τεχνοκρατικού αλλά αδύναμου.

Μεταξύ λαϊκισμού της Αριστεράς και λαϊκισμού της Δεξιάς, σχεδόν ένας στους δύο γάλλους ψηφοφόρους, ποσοστό περίπου 45%, είπε «όχι» στην Ευρωπαϊκή Ενωση στον πρώτο γύρο. Και δεν είναι ένα φαινόμενο αποκλειστικό της Γαλλίας, το αντίθετο. Πώς θα βγούμε από αυτή την εποχή του λαϊκισμού;

Πρέπει να ευχηθούμε να αφυπνιστεί η κοινωνία, να οικοδομηθούν αμφισβητήσεις και να αναζητήσουν μια θεσμοποίηση, δηλαδή μια πολιτική κατεργασία. Να συμμετάσχουν περισσότερο στη δημόσια συζήτηση οι διανοούμενοι, ιδιαίτερα οι χιλιάδες που ασχολούνται με τις κοινωνικές επιστήμες. Πρέπει επίσης ο πρόεδρος να δείξει πως έχει την πολιτική ικανότητα να ακουστεί, κάτι όχι προφανές, όσον αφορά την απόλυτη αναγκαιότητα μιας στρατηγικής επανεκκίνησης της Ευρώπης. Πρέπει επίσης η ίδια η Ευρωπαϊκή Ενωση να απαλλαγεί από την ομηρεία της γραφειοκρατίας και να εξοπλιστεί με πολιτικές και διπλωματικές εξουσίες που σήμερα δεν διαθέτει. Με δυο λόγια, η αφύπνιση θα είναι μακρά και επίπονη! Αλλά ας ξεκινήσουμε αποφεύγοντας, την Κυριακή, τα χειρότερα.