Αγνωστοι θησαυροί κάτω από τη λάβα και τη στάχτη

Τα κάρβουνα και η στάχτη έμειναν «παγωμένα» πάνω στην εστία. Δίπλα, μια λίθινη λεκάνη γεμάτη νερό – που βρισκόταν πάντα σε αυτή τη θέση εν είδει πυροσβεστήρα – δεν πρόλαβε να εκπληρώσει τον σκοπό της. Πιο κει ένας χοίρος που κρεμόταν από το τσιγκέλι σωριάστηκε στο δάπεδο καθώς η κάτω σιαγόνα που τον κρατούσε στον αέρα δεν μπόρεσε να αντέξει στις δονήσεις της έκρηξης. Οχι όμως και οι τοίχοι του κτιρίου που τον περιέβαλλαν, και διέθεταν αντισεισμική προστασία, καθώς ήταν ενισχυμένοι με ξυλοδεσιές και πατούσαν σε λατύπες πορώδους λάβας, ικανής να απορροφήσει τις σεισμικές δονήσεις. Και οι κοσμοπολίτες κάτοικοι του νοτιότερου νησιού των Κυκλάδων – ναυπηγοί και κατασκευαστές ιστίων, έμποροι και ναυτικοί πράκτορες – που ζούσαν στα σπίτια των δύο και τριών ορόφων πλάι στους δρόμους κάτω από τη λιθόστρωτη επιφάνεια των οποίων έτρεχαν οι υπόνομοι της πόλης, συνδεδεμένοι με τους χώρους υγιεινής των σπιτιών; Πρόλαβαν να φύγουν μαζί με τα κοσμήματά τους – γι’ αυτό και πιθανόν δεν έχουν βρεθεί στις ανασκαφές επί μισό αιώνα –  πριν χαθούν τα πάντα κάτω από τόνους λάβας και στάχτης.

Εικόνες από έναν προϊστορικό κόσμο που άνθησε πριν εξαφανιστεί από μια ηφαιστειακή έκρηξη, εκείνης του ηφαιστείου της Θήρας πριν από 3.600 χρόνια. Εικόνες από έναν μοναδικό αρχαιολογικό χώρο τόσο επειδή αποτελεί την πρώτη χρονολογημένη και σχετιζόμενη με προϊστορικό οικισμό έκρηξη ηφαιστείου στον κόσμο όσο και διότι αποτελεί απόδειξη μιας άγνωστης βαθμίδας πολιτισμού του Αιγαίου και πιθανότατα μιας προϊστορικής δημοκρατίας, καθώς δεν έχει βρεθεί κτίριο που να ταυτίζεται με ανάκτορο. Και οι οποίες αναδύονται λεπτομερώς μέσα από τη φετινή αφιερωματική έκδοση του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση, που επιμελήθηκαν και φέτος οι εκδόσεις Ολκός υπό τον τίτλο «Ακρωτήρι». Επί της ουσίας πρόκειται για μια περιήγηση στον κόσμο της «Πομπηίας του προϊστορικού Αιγαίου» η οποία έρχεται να προστεθεί στους ήδη 16 τόμους του εκδοτικού προγράμματος «Ο κύκλος των μουσείων». Φέτος φέρει την υπογραφή τού επί τέσσερις δεκαετίες ανασκαφέα του χώρου, ομότιμου καθηγητή Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και διάδοχο του Σπυρίδωνα Μαρινάτου, Χρίστου Ντούμα, και συνοδεύεται από προλόγους της υπουργού Πολιτισμού, Λυδίας Κονιόρδου και της Μαριάννας Λάτση, ενώ οι φωτογραφίες είναι του Σωκράτη Μαυρομμάτη.

Κι αν οι σελίδες της καλαίσθητης έκδοσης – η οποία διατίθεται και στα αγγλικά δωρεάν μέσω της ιστοσελίδας του ιδρύματος – επιτρέπουν στον αναγνώστη να βουτήξει στο μακρινό παρελθόν της Θήρας και δη στην 5η χιλιετία, όταν ο νεολιθικός άνθρωπος έφτιαξε τον πρώτο του οικισμό (ο οποίος κατελάμβανε την έκταση από το πλούσια διακοσμημένο κτίριο της Ξεστής 3 ώς τη νότια πύλη εισόδου του αρχαιολογικού χώρου) μέχρι την στιγμή της μεγάλης καταστροφής στα τέλη του 17ου αι. μ.Χ. Και να ανακαλύψει πως ήδη από την 3η χιλιετία οι κάτοικοι του Ακρωτηρίου είχαν εμπορικές επαφές εκτός του νησιού τους όπως μαρτυρά ένας τύπος αμφορέα που συναντάται κι αλλού στο Αιγαίο και μεταλλουργική δραστηριότητα, όπως αποδεικνύουν τα εργαλεία τους, που έθεσαν τις βάσεις ώστε ο οικισμός με την πλεονεκτική γεωγραφικά θέση να μετατραπεί από ψαροχώρι σε κοσμοπολίτικο λιμάνι.

ΟΙ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ. Κι αν η θαμμένη κάτω από τη στάχτη και τη λάβα πόλη του Ακρωτηρίου εντυπωσιάζει τους χιλιάδες επισκέπτες της με τα πολυώροφα κτίριά της με τα πολλά παράθυρα, τα εξαιρετικής τέχνης έπιπλα και τους χώρους υγιεινής (για την αποφυγή της κακοσμίας που δημιουργούσαν μέσα στο σπίτι μάλιστα χρειαζόταν να καίνε αρωματικές ουσίες) την παράσταση κλέβουν οι τοιχογραφίες. Δύο διαφορετικά μπλε – ορυκτό αζουρίτη και συνθετικό εισαγόμενο «αιγυπτιακό γαλάζιο» -, κάρβουνο και ώχρες έβαζαν στις παλέτες τους οι ζωγράφοι για να δημιουργήσουν στους τοίχους των κτιρίων ολόκληρες αφηγήσεις.

Και εδώ η συγκεκριμένη έκδοση είναι που προσφέρει το επιπλέον στον αναγνώστη. Τον αφήνει να δει όλα όσα ώς τώρα έχουν δει μόνο αρχαιολόγοι, ερευνητές και συντηρητές, όσα δεν έχουν ως τώρα βρει τη θέση τους στο Μουσείο Προϊστορικής Θήρας, που ύστερα από τρεις δεκαετίες και «επιτήδειους και πολιτικά διαπλεκόμενους εργολάβους», λειτουργεί μεν, αλλά κρίνεται ανεπαρκές για τον πλούτο που κρύβει στα σπλάγχνα του το Ακρωτήρι. Αγγεία με πλούσια διακόσμηση που βρίσκονται στις αποθήκες και τοιχογραφίες που χρειάζονται δεκαετίες για να αποκατασταθούν και μένουν στις αποθήκες, όπως εκείνες από την Ξεστή 3 – ένα από τα μεγάλα δημόσιου χαρακτήρα οικοδομήματα – που απλώνονται σε τόσες δεκάδες τετραγωνικά μέτρα που συνολικά ενδέχεται να ξεπερνούν το σύνολο των τοιχογραφιών που έχουν σωθεί ώς σήμερα από ολόκληρο το προϊστορικό Αιγαίο. Χαρακτηριστική είναι εκείνη με τις λευκές σπείρες διαστάσεων 3,2 Χ 5,4 μ. – από τις μεγαλύτερες σύμφωνα με τον Χρίστο Ντούμα – της οποίας ο τοίχος τον οποίο κοσμούσε δεν έχει σωθεί, λόγω του μεγέθους της όμως εκτιμάται ότι βρισκόταν πάνω σε έναν μεγάλο τοίχο χωρίς παράθυρα κι οι επιστήμονες προσπαθούν να ανασυστήσουν τη μορφή του και να εντοπίσουν σε ποια πλευρά του κτιρίου βρισκόταν, εξετάζοντας τους τοίχους του ισογείου ώστε να δουν πού υπάρχει κατάλληλη υποδομή για να την αντέξει.

INFO
H έκδοση δεν διατίθεται στο εμπόριο. Είναι προσβάσιμη σε μορφή ηλεκτρονικού βιβλίου στα ελληνικά και αγγλικά από την ιστοσελίδα του Ιδρύματος www.latsis-foundation.org