Αντρέι Βάιντα: Αποδομώντας τον ιδεαλισμό

^«Δεν ξεκινώ από κάποιο αξίωμα φιλοσοφικό. Οι ταινίες που φτιάχνω είναι ένα κομμάτι από τη ζωή μου. Αν μπορούσα να βρω έναν μίτο στο έργο μου, νομίζω ότι αυτός θα ήταν η πάλη και η κατάκτηση της ελευθερίας από έναν άνθρωπο. Κάθε φορά, η ελευθερία αυτή σακατεύεται. Και τις περισσότερες φορές, η πάλη καταλήγει σε αποτυχία». Την πάλη αυτή κατέγραψε μέχρι τέλους ο Αντρέι Βάιντα, ο σημαντικότερος πολωνός κινηματογραφιστής που έφυγε χθες από τη ζωή, σε ηλικία 90 ετών.

Γεννημένος στο Σουβάλκι της Πολωνίας, απόφοιτος της Σχολής Καλών Τεχνών της Κρακοβίας αλλά και της ξακουστής κινηματογραφικής σχολής του Λοτζ (όπως ο Πολάνσκι και ο Κισλόφσκι), υπήρξε βοηθός του σπουδαίου Αλεξάντρ Φορντ πριν σκηνοθετήσει την πρώτη του ταινία με τον τίτλο «Ποκολένιε» (στην Ελλάδα βγήκε στις αίθουσες με τον τίτλο «Μια γενιά»), πάνω στη γερμανική κατοχή των Πολωνών. Σκηνοθετώντας πάντα την προσωπική του εκδοχή για τα γεγονότα που σημάδεψαν την Ιστορία, ο Αντρέι Βάιντα δέχτηκε ισχυρή κριτική, είχε όμως ακλόνητη θέληση καθώς και μια μεγάλη πληγή: ο πατέρας του υπήρξε ένα από τα θύματα της σφαγής του Κατίν, κάτι που διαμόρφωσε καθολικά την πολιτική του συνείδηση. Στα χρόνια που θα ακολουθούσαν, ο Βάιντα θα βίωνε στο πετσί του την αιχμηρή λογοκρισία του καθεστώτος, όπως άλλωστε τόσοι και τόσοι κινηματογραφιστές στην Πολωνία, την Ουγγαρία και την Τσεχοσλοβακία.

ΣΤΙΣ ΚΑΝΝΕΣ. Το 1957 πάντως γυρίζει το «Kanal» (ελληνικός τίτλος: «Οι ήρωες της Βαρσοβίας») κερδίζοντας το Μεγάλο Βραβείο της Κριτικής Επιτροπής στο Φεστιβάλ Καννών, ενώ το 1958 με το «Στάχτες και διαμάντια» γίνεται γνωστός παγκοσμίως. Αποκτά δηλαδή κύρος – άρα και δύναμη. Στα χρόνια που θα ακολουθήσουν, ο Βάιντα θα κινηθεί από τον σουρεαλισμό («Οι πύλες του Παραδείσου» – 1968) στα δράματα εποχής («Οι δεσποινίδες του Βίλκο» – 1979), αλλά δεν θα παραβλέψει να μπει στο στόχαστρο του καθεστώτος με τον «Ανθρωπο από μάρμαρο» του 1977. Εκεί, μια σκηνοθέτρια που αναζητά τα ίχνη ενός ήρωα του προλεταριάτου έρχεται αντιμέτωπη με την κρατική λογοκρισία – ακριβώς όπως και ο ίδιος ο σκηνοθέτης που κατορθώνει, χάρη στο ειδικό βάρος του ονόματός του, να περάσει αλώβητος από τις δαγκάνες της.

Το 1981, αμετανόητος, επιστρέφει με τον «Ανθρωπο από σίδερο», ένα πολυσύνθετο, σχεδόν δημοσιογραφικού ύφους θρίλερ που κερδίζει τον Χρυσό Φοίνικα στις Κάννες. Ηταν το πρώτο βραβευμένο… σίκουελ στην ιστορία του θεσμού, ενώ η νίκη αυτή θα γλιτώσει τον σκηνοθέτη του από τη φυλακή. Σημειώστε πως η ταινία έφτασε μέχρι τα Οσκαρ, αλλά αποσύρθηκε από το καθεστώς στο παρά πέντε, ενώ τελικά το ξενόγλωσσο Οσκαρ πήγε στο «Μεφίστο» του Ιστβαν Ζάμπο από την Ουγγαρία (που είχε επίσης διαγωνιστεί στις Κάννες εκείνης της χρονιάς). Η εξέγερση στα ναυπηγεία του Γκντανσκ σε πρώτο πλάνο. Και σε μικρό ρόλο, ο Λεχ Βαλέσα. Θα γυρίσει σπουδαία φιλμ στο εξωτερικό («Δαντόν» με τον Ζεράρ Ντεπαρντιέ – 1983), για να επιστρέψει στην πατρίδα του με την πτώση του κομμουνισμού το 1989. Τέσσερις συνολικά ταινίες του σκηνοθέτη θα προταθούν για το ξενόγλωσσο Οσκαρ, ενώ το 2000 τιμήθηκε από την Αμερικανική Ακαδημία Κινηματογράφου για τη συνολική προσφορά του.

ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Οι ταινίες του Βάιντα βρήκαν την ελληνική κοινωνία σε μια περίεργη κατάσταση. Ηταν τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια, με τη νεολαία να ταλαντεύεται ανάμεσα σε κοσμοθεωρίες και πρακτικές. «Ο άνθρωπος από μάρμαρο» και «Ο άνθρωπος από σίδερο» λειτούργησαν καταλυτικά σε μεγάλο μέρος τής – τότε – αμφιταλαντευόμενης νεολαίας. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που πιστεύουν ότι ο Βάιντα έπαιξε – χωρίς να το ξέρει – ρόλο στο να αβγατίσουν οι τάξεις της ανανεωτικής Αριστεράς στην Ελλάδα. Χαρακτηριστικό ήταν το ότι στις ταινίες του έδιναν το «παρών» άτομα προσκείμενα τόσο στον Ρήγα και το ΚΚΕ εσωτερικού όσο και στο ΠΑΣΟΚ, καθώς είχε μεγαλώσει το χάσμα μεταξύ της «ορθόδοξης» κομμουνιστικής Αριστεράς και των ανανεωτικών. Οι ταινίες αυτές, που προβλήθηκαν κατά κόρον στις αθηναϊκές και τις επαρχιακές αίθουσες, θεωρήθηκαν αργότερα προάγγελος των εξελίξεων στην Πολωνία (και του ανατολικού μπλοκ γενικότερα) που κορυφώθηκαν με την Αλληλεγγύη του Λεχ Βαλέσα, στο πλευρό της οποίας τάχθηκε από την πρώτη στιγμή ο σκηνοθέτης.

Η ΤΑΙΝΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΚΑΤΙΝ. Το 2007 ο Βάιντα θα γυρίσει, επιτέλους, την προσωπική του μαρτυρία για τον χαμό του πατέρα του με το «Κατίν». «Ποτέ δεν φαντάστηκα ότι θα έβλεπα την πτώση της ΕΣΣΔ ή ότι η ελεύθερη Πολωνία θα με άφηνε να μεταφέρω στη μεγάλη οθόνη το έγκλημα του Κατίν και τα ψέματα που το περιέβαλλαν. Το έγκλημα του Στάλιν χωρίς αμφιβολία στέρησε από εμένα τον αγαπημένο μου πατέρα σε νεαρή ηλικία και η μητέρα μου έζησε μέσα στο ψέμα και την αγωνία, περιμένοντας να επιστρέψει ο σύντροφός της. Παρά τις προσωπικές μου μνήμες, αυτό που έχει σημασία στο θέμα του Κατίν είναι ότι χάθηκε όλη η ελίτ της διανόησης της Πολωνίας που, φαίνεται, αποτελούσε εμπόδιο στα επεκτατικά σχέδια της ΕΣΣΔ» θα δηλώσει ο ίδιος. Με τον θάνατό του αφήνει πίσω του μια πολύμορφη φιλμογραφία – κι εμείς αποχαιρετούμε, με τη σειρά μας, έναν θαρραλέο δημιουργό.