Οι φιλοφρονήσεις, τα δείπνα και τα θέματα που «καίνε»

«Οι προθέσεις είναι καλές. Οι φιλοφρονήσεις πολλές, αλλά στην πράξη τι γίνεται;». Με αυτά τα λόγια σχολίαζε μητροπολίτης την τελευταία συνάντηση του Αρχιεπισκόπου με τον Πρωθυπουργό θέλοντας να δείξει ότι μπορεί η επαφή των δύο ανδρών να είναι άριστη και οι σχέσεις κυβέρνησης – Εκκλησίας σε γενικές γραμμές καλές, όμως τα δείγματα αποτελεσματικότητας στη συνεργασία τους, με εξαίρεση το Προσφυγικό, είναι ελάχιστα.

Το διάρκειας δυόμισι ωρών δείπνο που παρέθεσε ο Πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας στον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο την 1η Σεπτεμβρίου ήταν σε καλό κλίμα. Κι αυτό παρά το γεγονός ότι ο Αρχιεπίσκοπος ήταν έντονα δυσαρεστημένος διότι το ίδιο πρωί ο υπουργός Παιδείας από το βήμα της Βουλής είχε μιλήσει για αλλαγές στο μάθημα των Θρησκευτικών. Συζητήθηκαν αρκετά θέματα Εκκλησίας – Πολιτείας, όμως σύμφωνα με πληροφορίες η κουβέντα δεν πήγε σε βάθος. Αλλωστε, τo προηγούμενο διάστημα προηγήθηκε τουλάχιστον μία συνάντηση Τσίπρα – Ιερώνυμου μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας και δεν αποκλείεται τότε να έγινε πιο διεξοδική συζήτηση.

Εκκλησιαστικές πηγές εκτιμούν επίσης πως είναι πιθανόν ο Αρχιεπίσκοπος να μην άνοιξε τα χαρτιά του σε θέματα ουσίας, όπως για παράδειγμα αυτό της αξιοποίησης της περιουσίας, διότι αναμένεται να κάνει ειδική εισήγηση για το θέμα τον προσεχή Οκτώβριο στην Ιεραρχία. Μάλιστα θα είναι πρώτη φορά που Αρχιεπίσκοπος δεν θα κάνει απλώς μια γενική τοποθέτηση στην Ιεραρχία αλλά θα αναλύσει ένα ειδικό θέμα. Ανεξαρτήτως πάντως του τι και πόσο εκτενώς συζητήθηκε στο δείπνο της 1ης Σεπτεμβρίου, μητροπολίτες τονίζουν στα «ΝΕΑ» πως μια σειρά από θέματα στο πεδίο των σχέσεων Εκκλησίας – Πολιτείας παραμένουν άλυτα και προκαλούν τριβές. Οπως υποστηρίζουν, μολονότι Τσίπρας και Ιερώνυμος διατηρούν μια θερμή σχέση, στο διάστημα δύο ετών της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ δεν έχουν ρυθμιστεί αρκετά ζητήματα.

Τι ζητάει ο Ιερώνυμος, τι θέλει ο Τσίπρας

Ο Πρωθυπουργός και ο Αρχιεπίσκοπος έχουν συναντηθεί αρκετές φορές στα δύο χρόνια κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, περισσότερες δε είναι οι περιπτώσεις που επικοινωνούν τηλεφωνικά και μάλιστα απευθείας. Και οι δύο έχουν εκφράσει την επιθυμία Εκκλησία και Πολιτεία να συνεργαστούν. Επί του πρακτέου όμως δεν υπάρχει αποτέλεσμα.

Αν παρατηρήσει κανείς τις εισηγήσεις, τις δηλώσεις και τις συνεντεύξεις του Αρχιεπισκόπου Ιερώνυμου θα αντιληφθεί ότι διακαής πόθος του από την αρχή της θητείας του είναι η αξιοποίηση της εκκλησιαστικής περιουσίας σε συνεργασία με την Πολιτεία, με στόχο τα όποια έσοδα να πηγαίνουν προς όφελος του λαού. Θέλει η Εκκλησία να μπορεί να βασίζεται στα πόδια της τουλάχιστον στον φιλανθρωπικό τομέα.

Το πρώτο βήμα έγινε το 2013 όταν η Αρχιεπισκοπή συμφώνησε με την κυβέρνηση Αντώνη Σαμαρά τη συνεκμετάλλευση και αξιοποίηση της περιουσίας της με την ίδρυση εταιρείας (50% των εσόδων θα πήγαιναν στο φιλανθρωπικό έργο της Εκκλησίας και 50% στο Δημόσιο). Με την αλλαγή κυβέρνησης το 2015 το θέμα πάγωσε. Ο Αρχιεπίσκοπος εξακολουθεί να επιθυμεί την επαναδραστηριοποίηση της εταιρείας με τη συνδρομή του Πρωθυπουργού αλλά είναι ανοικτός και σε άλλους τρόπους συνεργασίας με την Πολιτεία για την αξιοποίηση της περιουσίας.  Ενα δεύτερο θέμα που βάζει πάντα ψηλά στις συζητήσεις με τον Πρωθυπουργό ο Ιερώνυμος είναι το θέμα των Θρησκευτικών. Ο Αρχιεπίσκοπος επιθυμεί – όπως επανέλαβε πρόσφατα η Σύνοδος – να παραμείνει το μάθημα ως έχει.

Από την πλευρά του ο Πρωθυπουργός στην επιστολή του προς τον Αρχιεπίσκοπο τον Απρίλιο του 2015 είχε προτείνει να ενεργοποιηθεί η Επιτροπή για την επίλυση θεμάτων που απασχολούν την Εκκλησία για το θέμα αξιοποίησης της περιουσίας. Αλλωστε, ο Αλέξης Τσίπρας από το 2011 έχει επενδύσει και πολιτικά στην καλή σχέση με τον Αρχιεπίσκοπο και την Εκκλησία, και επιθυμεί αυτό να συνεχιστεί. Εντούτοις, πρόοδος στην αξιοποίηση της περιουσίας δεν έχει παρατηρηθεί.  Στόχος του Αλέξη Τσίπρα, όπως εκτιμάται, είναι να δώσει ένα πιο αριστερό πρόσημο στα σημεία του Συντάγματος που αφορούν τις σχέσεις Εκκλησίας – Πολιτείας, χωρίς όμως να προχωρήσει σε αλλαγές που θα προκαλέσουν ρήξη με την Ιεραρχία. Οπως φάνηκε και από την ανακοίνωση που έκανε στις 25 Ιουλίου, στο πλαίσιο των προτάσεών του για τη συνταγματική αναθεώρηση, η πάγια θέση του ΣΥΡΙΖΑ για χωρισμό Κράτους – Εκκλησίας αποτελεί παρελθόν. Ουσιαστικά οι σχέσεις Εκκλησίας – Πολιτείας δεν αλλάζουν και κυρίως το άρθρο 3. Πρότασή του είναι η ρητή κατοχύρωση της θρησκευτικής ουδετερότητας του κράτους, με διατήρηση όμως για ιστορικούς και πρακτικούς λόγους της αναγνώρισης της Ορθοδοξίας ως κρατούσας θρησκείας.

Μάλιστα για τις συγκεκριμένες προτάσεις ο Αλέξης Τσίπρας, σύμφωνα με πληροφορίες, ενημέρωσε τον Αρχιεπίσκοπο σε συνάντηση που είχαν τον Ιούλιο στην Αρχιεπισκοπή και η οποία δεν δημοσιοποιήθηκε. Από τη στιγμή που θα ισχύσουν οι παραπάνω αλλαγές στο Σύνταγμα δεν αποκλείεται να υπάρξουν παρεμβάσεις όπως η διακοπή της πρωινής προσευχής στα σχολεία ή η απομάκρυνση θρησκευτικών συμβόλων. Ουδείς μπορεί να γνωρίζει τι αντιδράσεις θα υπάρξουν τότε από την πλευρά της Ιεραρχίας.

Τα θέµατα – αγκάθια

Μητροπολίτης με εμπειρία στις επαφές Εκκλησίας – Πολιτείας λέει πως σε μια πρόσφατη συνάντηση εργασίας κυβερνητικών και εκκλησιαστικών παραγόντων «τα ευχολόγια από πλευράς κυβέρνησης ήταν πολλά. Αποτέλεσμα όμως ουδέν».  Η αξιοποίηση της εκκλησιαστικής περιουσίας και τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι μητροπόλεις είναι από τα θέματα που μεγάλη μερίδα των ιεραρχών αξιολογεί ως ένα από τα φλέγοντα για την Εκκλησία. «Η Πολιτεία πρέπει να δώσει τη δυνατότητα στην Εκκλησία να αξιοποιήσει την περιουσία της αυτόνομα και ανεξάρτητα. Ομως για να γίνει αυτό πρέπει πρώτα να δώσει λύση στα δεκάδες ακίνητα της Εκκλησίας που παραμένουν δεσμευμένα (ακίνητα που με δικαστικές αποφάσεις έχουν δοθεί στην Εκκλησία αλλά δεν μπορεί να εκμεταλλευτεί) ή διακατεχόμενα. Αν δεν γίνει αυτό πώς μπορεί να προχωρήσει η αξιοποίηση;». Ο ίδιος προσθέτει πως πρόκειται για ένα σύνθετο θέμα που δεν λύνεται ούτε σε ένα ούτε σε δύο χρόνια. «Κι αυτό διότι όταν μιλάμε για αξιοποίηση της περιουσίας, δεν εννοούμε μόνο την περιουσία της κεντρικής διοίκησης της Εκκλησίας αλλά και των μοναστηριών, των μητροπόλεων, των ενοριών».

Το μάθημα των Θρησκευτικών και τα σχέδια του υπουργού Παιδείας Νίκου Φίλη να το αλλάξει έχουν προκαλέσει οργή και αναστάτωση στην Ιεραρχία. Η πλειονότητα των μητροπολιτών συντάσσεται με τη θέση της Ιεράς Συνόδου και του Αρχιεπισκόπου ζητώντας από την κυβέρνηση το μάθημα να παραμείνει ως έχει και υποχρεωτικό. «Ποτέ τα Θρησκευτικά στα σχολεία δεν ήταν μάθημα ομολογιακό» λέει εκφράζοντας την απορία του για τα σχέδια Φίλη ιεράρχης από τη μετριοπαθή πτέρυγα της Εκκλησίας.

Ενα άλλο θέμα που καίει την Ιεραρχία είναι η φορολόγηση της Εκκλησίας. Τον Αύγουστο η Ιερά Σύνοδος ανακοίνωσε πως η Εκκλησία πλήρωσε το 2015 φόρους ύψους 3,4 εκατομμυρίων ευρώ. Μόνο για τον ΕΝΦΙΑ η Εκκλησία κατέβαλε 2.756.992,39 ευρώ. Ιεράρχης κάνει λόγο για άγρια φορολόγηση, τη στιγμή που η Εκκλησία δίνει μάχη στο Προσφυγικό αλλά και για την ανακούφιση χιλιάδων αδυνάμων από την οικονομική κρίση. «Φορολογούμαστε ακόμη και για το φιλανθρωπικό έργο. Για παράδειγμα, φορολογούνται γηροκομεία. Υπάρχουν μητροπόλεις με μεγάλα γηροκομεία που αντιμετωπίζουν μεγάλα οικονομικά προβλήματα». Ανταπόκριση – σημειώνουν μητροπολίτες – δεν έχει βρει έως τώρα η Ιεραρχία από την παρούσα κυβέρνηση ούτε στο θέμα της εκκλησιαστικής εκπαίδευσης. Η Εκκλησία έχει ζητήσει να αλλάξει το μοντέλο της εκκλησιαστικής εκπαίδευσης και να μην είναι ενταγμένο στο υπάρχον σύστημα του γενικού λυκείου.

Στο μεταξύ, ανησυχία υπάρχει στην Εκκλησία και για τους περιορισμένους διορισμούς νέων κληρικών. Κάποιοι εκ των ιεραρχών εκφράζουν φόβους πως ίσως αυτό αποτελεί μήνυμα για μελλοντική διακοπή της μισθοδοσίας του κλήρου. «Οταν μέσα σ’ έναν χρόνο δεν μας δίνουν ούτε μία θέση έμμισθου κληρικού τι σημαίνει αυτό; Προβληματιζόμαστε» σημειώνει ανήσυχος ένας μητροπολίτης.

Οι συριζαίοι – γέφυρες  και ο υπουργός Παιδείας
«Υπάρχουν μητροπολίτες που μόλις ακούν το όνομα Φίλης, βγάζουν φλύκταινες». Αυτά τα λόγια χρησιμοποιεί ιεράρχης για να δείξει τη δυσαρέσκεια στην Ιεραρχία προς το πρόσωπο του υπουργού Παιδείας. 
Οι δηλώσεις και τα σχέδια του Φίλη έχουν απειλήσει ουκ ολίγες φορές να τινάξουν στο αέρα το καλό κλίμα της Εκκλησίας με την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ. Οπως συνέβη πρόσφατα με τα Θρησκευτικά και την προσευχή. Κι όμως στον ΣΥΡΙΖΑ και στην κυβέρνηση – όπως επισημαίνουν άνθρωποι που γνωρίζουν πρόσωπα και πράγματα στο δίπολο Εκκλησίας – Κυβέρνησης – υπάρχουν στελέχη και υπουργοί που έχουν τα χαρακτηριστικά για να λειτουργήσουν ως γέφυρες μεταξύ των δύο πλευρών. «Μπορούν να βοηθήσουν ώστε να καλλιεργηθεί κλίμα συνεννόησης και συνεργασίας». Για παράδειγμα, λένε, τέτοιο ρόλο μπορεί να παίξει ο υπουργός Εσωτερικών Παναγιώτης Κουρουμπλής. Διατηρεί καλή σχέση με τον μητροπολίτη Πειραιώς Σεραφείμ και πρόσφατα σε επιστολή του προς τους μητροπολίτες ζητούσε τη συνδρομή τους για τα ασυνόδευτα προσφυγόπουλα. Κοντά στην Εκκλησία εκτιμάται ότι είναι και ο υφυπουργός Εσωτερικών Γιάννης Μπαλάφας. Η έως τώρα συνεργασία του με μητροπόλεις αξιολογείται ως πολύ ικανοποιητική. 
Ενα ακόμη πρόσωπο του ΣΥΡΙΖΑ με το οποίο άνθρωποι της Εκκλησίας έχουν καλή χημεία και συνεργασία είναι η αναπληρώτρια υπουργός Παιδείας Σία Αναγνωστοπούλου. Παρά τη δήλωσή της πέρυσι για την απαλλαγή από τα Θρησκευτικά, πηγές αναφέρουν ότι πρόκειται για παρεξηγημένο στέλεχος της κυβέρνησης που μπορεί να βοηθήσει στην καλή επικοινωνία με την Ιεραρχία. 
Και ο Νίκος Φίλης; Μερίδα ιεραρχών τονίζουν πως με το συγκεκριμένο πρόσωπο δεν υπάρχει συνεννόηση. «Είναι δυνατόν ο Πρωθυπουργός να καλεί τον Αρχιεπίσκοπο στο δείπνο και το πρωί ο Φίλης να μιλάει από τη Βουλή για αλλαγές στα Θρησκευτικά και να προκαταλαμβάνει τη συζήτηση; Τότε γιατί κάλεσε Πρωθυπουργός τον Αρχιεπίσκοπο;» απορεί μητροπολίτης. Κάποιοι υποστηρίζουν πως η υπουργοποίηση Φίλη ήταν μια έξυπνη επιλογή του Πρωθυπουργού, υπό την έννοια ότι έχει το προφίλ του ανθρώπου που είναι κοντά στην Εκκλησία και θα μπορούσε να περιορίσει αντιδράσεις της Ιεραρχίας. Εως τώρα, όμως, συμβαίνει το αντίθετο.