Εχουμε δικαίωμα να αποφασίζουμε για το τέλος της ζωής μας;

Ποιος μπορεί να σταθεί ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο και να αποφασίσει για το ποιο θα υπερισχύσει; Βάσει της αρχής της αυτοεξουσίας του σώματός μας, έχουμε δικαίωμα να αποφασίζουμε για το τέλος της ζωής μας; Το δικαίωμα στον θάνατο υπονομεύει το δικαίωμα στη ζωή, αφού συνεπάγεται την αυτοκαταστροφή και την ανυπαρξία;

Ο θάνατος του δημοσιογράφου Αλέξανδρου Βέλιου έχει αναζωπυρώσει τον διάλογο για την ευθανασία. Πρόκειται, ωστόσο, για ένα θέμα με πολλές γκρίζες ζώνες, δεδομένου ότι στον πυρήνα του μπλέκονται σαν κουβάρι ζητήματα ηθικής, φιλοσοφίας, θρησκείας αλλά και της βιολογικής ύπαρξης εκείνων των ασθενών που βουλιάζουν στον ανελέητο πόνο.

Ισως έτσι εξηγείται ότι στη χώρα μας το ζήτημα της ευθανασίας δημιουργεί νευρικότητα, συμπέρασμα που απορρέει από το γεγονός ότι τόσο η κοινωνία όσο και η επιστημονική κοινότητα το αγγίζουν θεωρητικά, χωρίς ωστόσο να ασκείται η σχετική πίεση που πιθανόν να προκαλούσε αλλαγές στο υπάρχον νομοθετικό πλαίσιο.

Στην Ελλάδα ο νόμος είναι εξαιρετικά σαφής σε ό,τι αφορά το θέμα της ευθανασίας. Στο άρθρο 303 του Ποινικού Κώδικα προβλέπεται ότι «όποιος αποφάσισε και εκτέλεσε ανθρωποκτονία ύστερα από σπουδαία και επίμονη απαίτηση του θύματος και από οίκτο για αυτόν που έπασχε από ανίατη ασθένεια τιμωρείται με φυλάκιση». Αναγνωρίζεται η ύπαρξη ελαφρυντικού, που λαμβάνεται υπόψη στην απόφαση της ποινής.

Τα οριζόμενα, ωστόσο, από τον νομοθέτη δημιουργούν επιπλέον ερωτήματα, που προκαλούν περαιτέρω σύγχυση γύρω από το θέμα. Είναι ο πόνος, που προκαλεί οίκτο, ανίκητος; Το σύστημα υγείας στη χώρα μας εξαντλεί τα ιατρικά όπλα που θα μπορούσαν να παρέχουν ανακούφιση και καλύτερη ποιότητα ζωής στους βαριά πάσχοντες και στους ασθενείς τελικού σταδίου;

Η απάντηση της Κυριακής Μυστακίδου, καθηγήτριας Ανακουφιστικής Φροντίδας της Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ και υπεύθυνης της μοναδικής δημόσιας Μονάδας Ανακουφιστικής Αγωγής «Τζένη Καρέζη», είναι κατηγορηματική. Η ίδια επί 20 και πλέον χρόνια κοιτά κατάματα τον πόνο των ασθενών που φτάνουν στη Μονάδα «Τζένη Καρέζη». Οι περισσότεροι από αυτούς εύχονται τον θάνατο, αφού το σώμα τους τούς προδίδει καθημερινά.

Ο μεγαλύτερος όγκος των περιπτώσεων που επισκέπτονται τη Μονάδα είναι ασθενείς με καρκίνο (περίπου το 70%), ενώ οι υπόλοιποι υποφέρουν από χρόνιες παθήσεις. Στόχος είναι ο έλεγχος του πόνου και των άλλων σωματικών  συμπτωμάτων, καθώς και των ψυχολογικών προβλημάτων, με προτεραιότητα την επίτευξη τής όσο το δυνατόν καλύτερης ποιότητας ζωής τόσο για τους ασθενείς όσο και για τις οικογένειές τους.

«Η παρέμβασή μας είναι λυτρωτική. Οταν οι ταλαιπωρημένοι αυτοί ασθενείς λάβουν την απαραίτητη φροντίδα, σταματούν να μιλούν για τον θάνατο. Οταν ένας ασθενής επιμένει ότι επιθυμεί να τερματίσει τη ζωή του εξαιτίας αφόρητων πόνων ή επειδή δεν μπορεί να αναπνεύσει ή επειδή τον έχει λυγίσει η κατάθλιψη, το πρώτο ερώτημα που πρέπει να θέσουμε είναι εάν του έχουμε προσφέρει ό,τι μπορούμε» επιμένει η Κυριακή Μυστακίδου.

Ενώ όμως όλα τα προηγμένα κράτη έχουν ενσωματώσει την ανακουφιστική φροντίδα στο σύστημα υγείας, στην Ελλάδα λειτουργεί μόνο μία δημόσια δομή, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τους ασθενείς. «Συνεπώς, θεωρώ απίστευτα υποκριτικό στη χώρα μας να μιλάμε για ευθανασία, όταν δεν παρέχεται ολοκληρωτική – ολιστική φροντίδα στους αρρώστους» προσθέτει η ίδια.

Οι χώρες που λένε ναι. Στην Ευρώπη, η ευθανασία είναι νόμιμη στην Ολλανδία, στο Βέλγιο και στο Λουξεμβούργο. Μάλιστα, η Ολλανδία από το 2011 υιοθέτησε ακόμη και κινητές μονάδες ευθανασίας, οι οποίες επιτρέπουν σε ασθενείς να δώσουν τέλος στη ζωή τους με θανατηφόρο ένεση, στην περίπτωση που οι θεράποντες ιατροί τους αρνηθούν να το πραγματοποιήσουν. Σύμφωνα με έρευνες, στη συγκεκριμένη ευρωπαϊκή χώρα, σχεδόν οκτώ στους δέκα, οι οποίοι επιλέγουν την ευθανασία, υποφέρουν από αφόρητους και μη αντιμετωπίσιμους πόνους και αποφασίζουν να πεθάνουν στην οικία τους. Μόλις τον περασμένο Ιανουάριο, το Ανώτατο Δικαστήριο του Καναδά επικύρωσε απόφασή του, με την οποία επιτρέπει την υποβοηθούμενη αυτοκτονία κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες σε όλη τη χώρα. Η Κολομβία αλλά και πέντε πολιτείες των ΗΠΑ – η Ουάσιγκτον, η Καλιφόρνια, το Ορεγκον, το Βερμόντ και η Μοντάνα – έχουν δώσει το πράσινο φως σε όσους θέλουν να προχωρήσουν σε ευθανασία.

Το δικαίωμα. Οι άνθρωποι στην τηλεφωνική γραμμή της Κοινωφελούς Μη Κερδοσκοπικής Οργάνωσης Φίλων του Καρκίνου «Μείνε Δυνατός» έχουν δεχθεί κατά καιρούς τηλεφωνήματα από ασθενείς οι οποίοι έχουν χάσει κάθε ελπίδα για επιτυχή πορεία της ασθένειάς τους, ζουν με τον πόνο και θέλουν να φύγουν όρθιοι.

«Είναι δικαίωμα κάθε ασθενούς, ο οποίος έχει μια ψυχική και πνευματική διαύγεια, να επιλέξει το τέλος της ζωής του. Είναι τραγικό να βλέπεις ανθρώπους να σε παρακαλάνε να τους βοηθήσεις για να μην πονάνε άλλο και εσύ να μην μπορείς να κάνεις κάτι. Υπάρχουν, λοιπόν, ασθενείς που κουράστηκαν να παλεύουν για την επόμενή τους ανάσα και που προτιμούν να φύγουν με έναν αξιοπρεπή, όπως τον ορίζουν οι ίδιοι, θάνατο, χωρίς να ταλαιπωρηθούν και χωρίς να ταλαιπωρήσουν» υποστηρίζει στα «ΝΕΑ» ο ιδρυτής της Οργάνωσης Παναγιώτης Μιχαήλ.

Ακόμη και ο ίδιος που έχει νοσήσει δύο φορές από καρκίνο του όρχεως, όπως λέει, «δεν ξέρω τι θα έκανα. Εάν, δηλαδή, θα επέλεγα την ευθανασία. Κι αυτό γιατί παρόλο που έχω αναμετρηθεί δύο φορές με την ασθένεια, δεν έχω βρεθεί στη θέση ανθρώπων με καρκίνο τελικού σταδίου, με πόνους μη διαχειρίσιμους και μη αντιμετωπίσιμους. Μόνο ένας άνθρωπος που έχει βρεθεί στην ίδια συνθήκη και κατάσταση με εκείνους μπορεί να καταλάβει και μπορεί να γνωρίζει».

Οπως προσθέτει ο Παναγιώτης Μιχαήλ, στο θέμα της ευθανασίας οι ισορροπίες είναι λεπτές. «Η ελληνική κοινωνία είναι μια συντηρητική κοινωνία με πολλά στερεότυπα. Στους περισσότερους μια τέτοια επιλογή φαντάζει δειλία, όταν ο ασθενής δεν πολεμά την ασθένειά του. Για κάποιους άλλους, όμως, είναι μια θαρραλέα πράξη».

Ελληνική αντίσταση. Οπως προκύπτει από την έρευνα (2012) της Ενωσης Ιατρικών Συνηγόρων Ελβετίας, οι Ελληνες σε σχέση με τους λοιπούς Ευρωπαίους έχουν την πλέον σθεναρή αντίσταση στην ευθανασία. Ειδικότερα, σχεδόν τέσσερις στους δέκα αρνούνται κατηγορηματικά το δικαίωμα σε ασθενείς να επιλέξουν τον θάνατο, όταν το αντίστοιχο ποσοστό για τους Γερμανούς είναι 9% και για τους Ισπανούς 12%. Η γνώμη των Ελλήνων δεν αλλάζει ακόμη κι όταν οι ερευνητές κάνουν την ερώτηση σε πρώτο πρόσωπο, περιγράφοντας για τους συμμετέχοντες στην έρευνα μια κατάσταση ιδιαίτερα επίπονη και τραγική για την καθημερινότητά τους.

Ναι υπό προϋποθέσεις
Για ανάγκη εκσυγχρονισμού κάνει λόγο μερίδα επιστημόνων στη χώρα μας, μεταξύ των οποίων και ο καθηγητής – διευθυντής του Ινστιτούτου Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής Γιάννης Τούντας.
«Ενα από τα ζητούμενα του σύγχρονου κόσμου είναι η ενίσχυση της προσπάθειας με στόχο τη διεύρυνση της δυνατότητας του ατόμου να επιλέγει τον τρόπο που θέλει να ζει, αυτοπραγματώνοντας τις επιθυμίες του. Στο πλαίσιο της συνεχούς προσπάθειας δεν μπορεί να μην περιλαμβάνεται και η δυνατότητά του να επιλέγει και το τέλος στη ζωή του όταν κρίνει ότι η κατάσταση της υγείας του είναι δυσβάσταχτη για το ίδιο ή το οικογενειακό του περιβάλλον» επισημαίνει ο καθηγητής.
Υπό το πρίσμα αυτό, ο Γιάννης Τούντας υπερασπίζεται το δικαίωμα στην ευθανασία, αντιμετωπίζοντας την επιλογή αυτή ως δικαίωμα στην αξιοπρεπή ζωή ή στον αξιοπρεπή θάνατο. Σημειώνει, ωστόσο, ότι η Πολιτεία οφείλει να θεσπίσει αυστηρούς κανόνες, ώστε να αποφευχθούν ανεπιθύμητες επιπτώσεις – όπως είναι, για παράδειγμα, το αίτημα της ευθανασίας να μην αποτελεί στην ουσία έκκληση του ασθενούς, αλλά του οικογενειακού περιβάλλοντος.
Συνεπώς, θα πρέπει να έχει προηγηθεί ιατρική εκτίμηση που να τεκμηριώνει ότι η κατάσταση υγείας του ασθενούς είναι μη αναστρέψιμη και ότι η επιστήμη δεν μπορεί να προσφέρει τίποτα στη συνέχεια. Επιπλέον, θα πρέπει να έχει διασφαλιστεί ότι ο αιτούμενος την ευθανασία έχει πλήρη συνείδηση και ότι η απόφαση αυτή ελήφθη σε συνθήκες πλήρους διαύγειας και λογικής.
  
ΔΙΑΦΟΡΑ. Σημαντική  είναι η διάκριση ανάμεσα στην παθητική ευθανασία και στην υποβοηθούμενη. Στην πρώτη περίπτωση ο ασθενής αρνείται να λάβει ή διακόπτει μια επικίνδυνη ή μη αποτελεσματική θεραπεία, γεγονός που μοιραία τον οδηγεί στον θάνατο. Τότε οι νομικές συνέπειες είναι ανύπαρκτες, με αρκετούς επιστήμονες να επιμένουν ότι η επιλογή να συνεχίσει ή να παύσει τη θεραπεία του ένας ασθενής τελικού σταδίου είναι έκφραση σεβασμού.
Σε ό,τι όμως αφορά την υποβοηθούμενη ευθανασία, προκύπτει θέμα δεοντολογίας το οποίο περιπλέκει την κατάσταση. «Ο όρκος του Ιπποκράτη, που αναφέρεται στην ηθική εξάσκηση της ιατρικής, ορίζει τον γιατρό ως θεραπευτή» τονίζει ο Γιάννης Τούντας. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι συνθήκες δεν έχουν ωριμάσει στη χώρα μας, ώστε να ανοίξει ο διάλογος για την ευθανασία στην ιατρική κοινότητα με δυναμική διάθεση που να μπορεί να οδηγήσει σε ένα νέο νομοθετικό πλαίσιο.