Το χθες ως αύριο

Πότε θα κατορθώσουμε σ’ αυτόν τον τραγικό τόπο να κάνουμε σοβαρά την αυτοκριτική μας για – κυρίως – πολιτιστικά, θα έλεγα, θεμελιώδη ζητήματα παιδείας που διαστρεβλώσαμε, συκοφαντήσαμε, υποτιμήσαμε; Ρωτώ ευθέως την πνευματική μας κοινότητα, έχουμε στον αιώνα που πέρασε και στον ερχόμενο σημαντικότερο ιστορικό από τον Παπαρρηγόπουλο; Γλωσσολόγο από τον Γ. Χατζηδάκη; Λαογράφο από τον Νικόλαο Πολίτη; Λεξικογράφο από τον Κουμανούδη; Απομνημονευματογράφο από τον Ραγκαβή; Και βέβαια λογοτέχνη σημαντικότερο από τον Ροΐδη, τον Βιζυηνό και τον Παπαδιαμάντη; Τον Πιτσιπιό; Μεταφραστές κλασικών, π.χ. του Μολιέρου, όπως ο Σκυλίτζης; Αυτός ο τελευταίος μεταφράζοντας «Μισάνθρωπο» π.χ. έκανε 170 χρόνια πριν ό,τι χωρίς έγνοια της αναλογίας κάνουν οι περισσότεροι σήμερα ερμηνευτές των κλασικών: Μεταφορά στα καθ’ ημάς. Ο «Μισάνθρωπος» του Σκυλίτζη διαδραματίζεται στην Αθήνα του 1850 και η φυγή από την πραγματικότητα της διαπλοκής και της υποκρισίας του ήρωα του Μολιέρου γίνεται από την πολιτική, κοινωνική και πνευματική έκπτωση αξιών της οθωνικής περιόδου!

Και γιατί υποτιμήθηκαν όλοι αυτοί οι πνευματικοί κολοσσοί της επιστήμης και της λογοτεχνίας; Γιατί έγραφαν στην καθαρεύουσα που στην Ελλάδα, μοναδικό παγκόσμιο φαινόμενο, η γλώσσα φορτώθηκε τις αμαρτίες τής πολιτικής, τα κοινωνικά αδιέξοδα και τα εγκληματικά ιστορικά σφάλματα της πάσης φύσεως ηγεσίας.

Ετσι, για το γενικότερο ενδιαφέρον ξαναθυμίζω πως τη χρονιά που πέθανε ο Μαρξ, σε αθηναϊκή εφημερίδα δημοσιεύτηκε μακρύ ποίημα με τίτλο «Υμνος στον εργάτη», καλά ιδεολογικά αφομοιωμένο ως νόημα, σε άπταιστη καθαρεύουσα! Οπως σε καθαρεύουσα γράφονται και οι πρώτες σοσιαλιστικές εφημερίδες. Εκεί στις αρχές του 20ού αιώνα η γλώσσα έγινε σάκος του μποξ έτσι ώστε η καθαρεύουσα έγινε εργαλείο της συντήρησης και η δημοτική της Αριστεράς.

Αυτή η διαίρεση μας στέρησε το προνόμιο να χαιρόμαστε κυριολεκτικά προοδευτικές φωνές, επαναστατικές, πρωτοπόρες, αντιεξουσιαστικές επειδή ακούγονται στην καθαρεύουσα: Ραγκαβής, Σούτσος, Μισιτζής, Βυζάντιος, Αϊβαλίδης, Ρίζος, Νερουλός, για να μείνω στο θέατρο. Και βέβαια Χουρμούζης και Σοφοκλής Καρύδης. Οι δύο τελευταίοι κυνηγήθηκαν, πυροβολήθηκαν και φυλακίστηκαν για τις αντιοθωνικές επιθέσεις τους. Τους ξανανακαλύψαμε μετά το 1970! Σε εποχή άλλης εσωτερικής κατοχής!

Ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής υπήρξε μια εκπληκτική προσωπικότητα. Καθηγητής Αρχαιολογίας στο πανεπιστήμιο, ιδρυτής της Αρχαιολογικής Εταιρείας, υπουργός Εξωτερικών, πρέσβης της Ελλάδας στο Λονδίνο, στο Παρίσι σε εποχή μεγάλων ευρωπαϊκών συνεδρίων και συνθηκών!

Μυθιστοριογράφος, διηγηματογράφος, απομνημονευματογράφος (όποιος έλληνας διανοούμενος δεν έχει διαβάσει τα πολύτομα «Απομνημονεύματα» του Ραγκαβή έχει στερηθεί της γοητείας ενός σπάνιου ύφους και του ιστορικού υλικού μιας σπάνιας συνείδησης του καιρού του) και βέβαια θεατρικός συγγραφέας.

Το αριστούργημά του «Του Κουτρούλη ο γάμος» είναι ένα κατόρθωμα υφολογικής και ειδολογικής ισορροπίας. Παντρεύει τον Αριστοφάνη με τον Μολιέρο, γεφυρώνει 2.000 χρόνια παράδοσης της πολιτικής κωμωδίας. Συγκερνά τους «Ιππής» του αθηναίου κωμωδιογράφου με τον «Γιατρό με το στανιό» και τον «Αρχοντοχωριάτη» του γαλλικού κλασικισμού. Θυμίζω απλώς πως ο Ραγκαβής είχε συγγράψει στα γαλλικά «Ιστορία του ελληνικού θεάτρου»!

Τα χορικά των «Ιππέων» του Αριστοφάνη περιέχουν την πλέον τελειωμένη μορφολογικά παράβαση. Ο Ραγκαβής παρεμβάλλει στην καθολική σάτιρα μολιερικής γραφής χορικά που ψάλλουν φοιτητές Αθηναίοι που παίζουν μπιλιάρδο στα καφενεία της εποχής (κρατούν στέκες στα χέρια αντί για μπαστούνια) με μέτρα άψογα μιμούμενα τους αριστοφανικούς «Ιππής», επιθέσεις τολμηρές και ποινικώς κολάσιμες για τη βαυαρική εξουσία, όπου κυριαρχούν τρεις πολιτικές φράξιες: Αγγλοι, Γάλλοι και Ρώσοι, πάτρωνες των πολιτικών κομμάτων του έρμου ελληνικού βασιλείου που έχει βαυαρό βασιλιά και βαυαρική επιτροπεία!

Μέσα σ’ αυτό το πολιτικό φαύλο πλαίσιο ανδρώνεται μια νέα γενιά μαϊμουδίζουσα τα ξένα ήθη. Ενας πλούσιος ράφτης δεν μπορεί να παντρευτεί μια αθηναία μαϊμού του συρμού αν δεν διεκδικήσει δημόσια αξιώματα και δεν ανακηρυχθεί, έστω ως φήμη, βουλευτής ή υπουργός!

Το φινάλε της κωμωδίας που αρχίζει ως «Αρχοντοχωριάτης» τελειώνει θυμίζοντας «Ταρτούφο». Αλλά όλα είναι εξόχως αφομοιωμένα ελληνικά. Ελληνικά χούγια, ελληνικά τερτίπια, ελληνοτουρκικά οφίτσια, ανατολίτικες κουτοπονηριές και ευρωπαϊκές μόδες. Η μεταπρατική, σε όλα της, Ελλάς!

Το έργο καταδικάστηκε σε σιωπή λόγω της γλώσσας του για έναν περίπου αιώνα (παιζόταν έως το 1880 από τους μεγάλους θιασάρχες της εποχής). Το έφερε στην Ελλάδα το 1970 ο σημαντικός ηθοποιός Ιορδάνης Μαρίνος και το καθιέρωσε με κύρος ο Ευαγγελάτος το 1983. Εκτοτε παίζεται και εκπλήσσει.

Είναι η δεύτερη φορά τώρα που το σκηνοθετεί ο Γιάννης Καλατζόπουλος σε μια προσεγμένη και σημαντική γλωσσική προσαρμογή. Αν δεν κρατά τη γλώσσα του πρωτοτύπου (πράγμα που έκανε ο Ευαγγελάτος) είναι γιατί τα τελευταία τριάντα χρόνια συκοφαντήθηκε πάλι η παλαιότερη μορφή της ποιητικής μας παράδοσης και οι νέοι μας αποξενώθηκαν και στην εκπαίδευση από τα μεγάλα κείμενα της λογοτεχνίας. (Ακούσατε π.χ. να έχει επιλεγεί Ροΐδης, Βιζυηνός ή Παπαδιαμάντης σε θέματα Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας στις Πανελλαδικές Εξετάσεις; Είναι σαν να αποκλείονται ο Σαίξπηρ, ο Ρακίνας και ο Δάντης σε ανάλογες εξετάσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο!).

Τώρα ο Καλατζόπουλος ως σκηνοθέτης και με σεμνή παρουσία στη διανομή σκηνοθέτησε μια έξοχη πράγματι παράσταση. Υψηλών προδιαγραφών, με σεβασμό στο ύφος και στο ήθος του Ραγκαβή και άκρως επίκαιρη, λες και γράφτηκε χθες, αφού ανατέμνει μια πολιτική και κοινωνική, σχεδόν ανίατη εθνική επιδημία.

Ο Δημ. Λέκκας και ο Φιλ. Περιστέρης έντυσαν με έξοχες μουσικές την παράσταση. Η Μαχαιριανάκη με γούστο έξοχο έκανε σκηνικά και κοστούμια. Η Κατερίνα Ανδριοπούλου χορογράφησε με μέτρο και λιτότητα τα ποικίλα χορικά, διαφορετικής μόδας χορού της εποχής.

Οι ηθοποιοί είναι έξοχα και ευθύβολα εξαίσιοι. Η Τάνια Τρύπη άλλη μια φορά αποδεικνύει το ευρύ φάσμα του ταλέντου της. Χάρμα.

Ο Γιάννης Βούρος αναδεικνύεται σπάνιας ακρίβειας κωμικός καρατερίστας.

Ο Φλωκατούλας, πάντα μαέστρος της κωμικής ατάκας και του μέτρου. Ο Γ. Γιαννόπουλος στα καλύτερά του και ο Αγγελος Μπούρας συνεχώς ανερχόμενος ζεν κομίκ.

Χωρίς να ξεχωρίζω τη θαυμάσια ομάδα, τους ονομάζω: Δ. Αγγελάτου, Δ. Μπουγατιώτη, Θ. Χαραρά, Λ. Δημητρόπουλος, Θ. Αντωνιάδης και βέβαια Γ. Καλατζόπουλος.

Μη χάσετε αυτή την ευθύβολη σάτιρα που κυρώνεται 170 χρόνια τώρα!

Κείμενο: Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής 
Σκηνοθεσία – Απόδοση κειμένου: Γιάννης Καλατζόπουλος 
Μουσική Ενορχήστρωση: Δημήτρης Λέκκας – Φίλιππος Περιστέρης 
Χορογραφίες: Κατερίνα Ανδριοπούλου 
Σκηνικά – Κοστούμια: Αννα Μαχαιριανάκη 
Παίζουν: Γιάννης Βούρος, Τάνια Τρύπη, Κώστας Φλωκατούλας, Γιώργος Γιαννόπουλος, Αγγελος Μπούρας, Θοδωρής Αντωνιάδης, Λευτέρης Δημητρόπουλος, Δέσποινα Μπουγατιώτη, Θάλεια Χαραρά, Δανάη Αγγελάτου και ο Γιάννης Καλατζόπουλος
Πού: Σε καλοκαιρινή περιοδεία ανά την Ελλάδα