Απ’ τα ψηλά στα χαμηλά

Σε λίγες εβδομάδες αρχίζουν τα Επιδαύρια και ας επιτρέψετε σε έναν θεατή που βρέθηκε εκεί μειράκιο φτασμένο με φορτηγό από τη Λαμία στην εναρκτήρια παράσταση του «Ιππόλυτου» του Ευριπίδη το 1954 να επιστρέψει και να καταθέσει τις εμπειρίες του αλλά κυρίως τις συνθήκες παραγωγής μιας θεατρικής παράστασης αρχαίου ελληνικού δράματος.

Θυμίζω για τους νεότερους πως το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου αλλά και οι οικισμοί γύρω από αυτό με κυρίαρχο το Λυγουριό το 1954 δεν είχαν ηλεκτρικό φως. Υπήρχαν λίγες γεννήτριες και με γεννήτριες δούλευαν οι προβολείς του αρχαίου θεάτρου. Η μετάβαση στον χώρο του θεάτρου γινόταν μέσω Ναυπλίου και ο δρόμος Ναύπλιο – Λυγουριό ήταν χωματόδρομος. Οι θεατές έφταναν το Σάββατο και την Κυριακή (αυτές τις ημέρες γίνονταν τότε οι παραστάσεις) με κάρα, άλογα και μουλάρια, φορτηγά και κάτι σαράβαλα λεωφορεία κυρίως της Περιηγητικής Λέσχης. Αλλά το θέατρο με τις 12.000 θέσεις του γέμιζε.

Από το 1954 έως το 1975 την οργάνωση είχε ο ΕΟΤ αλλά οι παραστάσεις όλες ήταν παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου. Γιατί; Διότι κανείς άλλος θεατρικός οργανισμός δεν είχε την υποδομή αλλά και την οικονομική ευχέρεια να αναλάβει τα έξοδα έξι ή επτά παραγωγών αρχαίου ελληνικού δράματος (τραγωδίες και κωμωδίες): σκηνικά, κοστούμια, μεταφραστικά, μουσική, χορογραφία και περίπου 100 ηθοποιούς συν τεχνικούς και υπαλλήλους διεκπεραίωσης (ταμίες, ταξιθέτες, λογιστές, ξυλουργούς, δημοσιοσχετίστες κ.τ.λ.). Το Εθνικό Θέατρο χρηματοδοτούμενο πλουσιοπάροχα από τον κρατικό κορβανά διέθετε μόνιμο προσωπικό αμειβόμενο με 13 μισθούς (τεχνικοί, διοικητικοί, υπάλληλοι, ηθοποιοί) και βέβαια εργαστήρια (ξυλουργεία, ραφεία, ηλεκτρολογικό εξοπλισμό, εργαστήρια περουκών).

Οταν αποφασίστηκε πειραματικά να γίνει η πρώτη παράσταση το 1954 με τον «Ιππόλυτο» διευθυντής ήταν ο Δημήτρης Ροντήρης, που είχε τολμήσει να κάνει την πρώτη στον σύγχρονο κόσμο παράσταση στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου το 1938(!) με την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή και συνεργάτες: Παξινού, Παπαδάκη, Μανωλίδου, Ροζάν, Γλυνό, Κατράκη, Κωτσόπουλο, μουσική Δημήτρη Μητρόπουλου και κοστούμια Αντώνη Φωκά, χορογραφία της Λουκίας Σακελλαρίου.

Για να αναλάβει αυτή τη μεγάλη πολιτιστική αποστολή το Εθνικό και ο Ροντήρης είχαν δημιουργήσει «κλιμάκιο αρχαίου δράματος», δηλαδή ηθοποιούς άνδρες και γυναίκες, μόνιμα στελέχη του Εθνικού που είχαν αποσπαστεί από το άλλο τρέχον ρεπερτόριο και είχαν αφιερωθεί στη μουσική, υποκριτική και κινησιολογική εκπαίδευση για να αντιμετωπίσουν τις ειδικές και αυξημένες απαιτήσεις της αναβίωσης του αρχαίου δράματος.

Δεν υπήρξε ούτε ένας ηθοποιός που αργότερα αναδείχθηκε πρωταγωνιστής (από τη Συνοδινού και τον Αλεξανδράκη έως τον Κούρκουλο, τον Παπαμιχαήλ, την Καρέζη, την Κονιόρδου αργότερα, τη Σκούντζου, την Οικονομίδου) που να μη μυήθηκε στο αρχαίο θέατρο ως μέλος Χορών κωμωδίας ή τραγωδίας! Ο Ροντήρης άρχιζε τις πρόβες στην τραγωδία που θα παιζόταν το καλοκαίρι από τον περασμένο Σεπτέμβριο. Πρόβες εξάωρες επί 10 μήνες! Το κλιμάκιο αρχαίου δράματος ήταν ένα συνεχές δημιουργικό εργοτάξιο όπου αργότερα τρεις και τέσσερις ανδρικοί και γυναικείοι Χοροί ετοίμαζαν, με σκηνοθέτες εκτός του Ροντήρη, τον Κωστή Μιχαηλίδη, τον Τάκη Μουζενίδη, τον Αλέξη Σολομό και τον Αλέξη Μινωτή, τα Επιδαύρια του θέρους.

Τι εξασφάλιζε αυτό το μονοπώλιο παραγωγών αρχαίου ελληνικού δράματος; Εν πρώτοις απόλυτο επαγγελματισμό ειδικευμένων στελεχών σε έναν κρατικό οργανισμό που η ερμηνεία της θεατρικής κληρονομιάς ήταν ιδρυτική καταστατική του υποχρέωση.

Το Εθνικό Θέατρο πριν αναλάβει την ευθύνη των Επιδαυρίων είχε αποκτήσει στην ερμηνεία του αρχαίου δράματος διεθνή αναγνώριση. Ηδη η «Ηλέκτρα» του 1938 είχε ταξιδέψει στο Κάιρο, στο Βερολίνο, στο Λονδίνο το 1939 και είχε πείσει το διεθνές κοινό και τους θεατρανθρώπους ότι η προσέγγισή του τους αφορά, αλλά τα μέσα ερμηνείας είναι τελείως ειδικευμένα κυρίως για παραστάσεις στα αρχαία αμφιθέατρα. Αλλοι όγκοι, άλλα μεγέθη, άλλοι ρυθμοί, άλλη συναισθηματική περιουσία.

Το 1947 οι «Πέρσες» του Ροντήρη, ως έργο με ειδικό μήνυμα νίκης κατά βαρβάρων, ήταν το γεγονός που εόρτασε την ένωση της Δωδεκανήσου με την πατρίδα Ελλάδα στη Ρόδο.

Και το 1949, ακριβώς τον Σεπτέμβριο που τελείωσε ο Εμφύλιος, ο Ροντήρης ανέβασε την «Ορέστεια» στο Ηρώδειο με την Κοτοπούλη, την κορυφαία τραγωδία (αριστούργημα των αιώνων) που η οικογενειακή τραγωδία (μητροκτονία, συζυγοκτονία κ.τ.λ.) λύεται με τον θεσμό του Αρείου Πάγου και τη μετατροπή των Ερινύων (θεαινών της εκδίκησης) σε Ευμενίδες (θεαινών της ευγονίας, της ευκαρπίας, της πολιτικής ισονομίας).    

Οταν το 1975, μετά τη Μεταπολίτευση, διευρύνθηκε η συμμετοχή στα Επιδαύρια με άλλους θεσμικούς θιάσους είχε συντελεστεί ήδη μια μικρή επανάσταση στον πολιτισμό. Είχε αρχίσει να λειτουργεί ο θεσμός των κρατικών επιχορηγήσεων. Ετσι δικαίως μπήκαν στα Επιδαύρια η δεύτερη Κρατική Σκηνή, το ΚΘΒΕ της Θεσσαλονίκης, το Θέατρο Τέχνης και αργότερα το Αμφιθέατρο και παράλληλα το Κρατικό Θέατρο της Κύπρου. Γιατί; Διότι μπορούσαν και είχαν μόνιμο θίασο, άρα δυνατότητα μακρόχρονης προετοιμασίας και συνάμα την ευχέρεια να προτείνουν διαφοροποιημένη αισθητική άποψη, τεκμηριωμένη και επαγγελματικά έγκυρη.

Ετσι τα πρώτα χρόνια αυτής της διεύρυνσης ο Κουν, ο Βολανάκης (με το ΚΘΒΕ), ο Ευαγγελάτος και στην Κύπρο ο Εύης Γαβριηλίδης και ο Χαραλάμπους έφεραν στην Επίδαυρο φρέσκες ματιές και βέβαια ρίσκο πολύτιμο αλλά συνάμα σεβασμό στην πνευματικότητα της παράδοσης και δοκιμασίας των όρων και των ορίων των ερμηνευτικών κωδίκων. Δεκάδες νέοι συντελεστές στοιχίστηκαν δίπλα στον Μινωτή, στον Μουζενίδη, στον Βολανάκη, ο Μπάκας, ο Θεοδοσιάδης, ο Τσιάνος, ο Χρονόπουλος και ο Πάτσας, η Χρυσικοπούλου, η Σπυράτου, ο Ξαρχάκος, ο Μαρκόπουλος, ο Μικρούτσικος, ο Δημητρίου, ο Κραουνάκης και νέα υποκριτικά μεγέθη, η Σκούντζου, η Κονιόρδου, η Καραμπέτη, η Λυμπεροπούλου, ο Φέρτης, ο Τσακίρογλου και βέβαια ο Παπαμιχαήλ και ο Κούρκουλος.

Ετσι δημιουργείται η παράδοση και η σκυταλοδρομία. Η Παξινού παρέδιδε τη σκυτάλη στην Παπαθανασίου και στη Βεργή της «Ηλέκτρας» και εκείνες στη Χατζηαργύρη, στην Κονιόρδου, στην Τασοπούλου, στη Γουλιώτη.

Οι περισσότερες αυτές επιτεύξεις κατορθώθηκαν από θιάσους με μόνιμο προσωπικό, παράδοση, ευχέρεια άνετης προετοιμασίας. Και είχαν πάνδημη ανταπόκριση. Γεμάτο το αμφιθέατρο του αργολικού κάμπου.

Πριν από περίπου δέκα χρόνια άρχισε η χαώδης περίοδος, θίασοι στο πόδι, προετοιμασία 40 ημερών και μεταμοντέρνα χλαπάτσα, ήτοι μπάτε σκύλοι αλέστε και αλεστικά μη δίνετε.

Υπάρχει ελπίδα; Ναι! Ζητείται σεβασμός στο είδος, επαγγελματική επάρκεια και μακροχρόνια άσκηση και υπομονή.